Augustianie - pałac
Pałac
Pałac
W 1727 roku Zygmunt Passonius - opat zakonu Augustianów, rozpoczął budowę pałacu w Bracke, którego budowę zakończono w 1729 roku. Wybudowany pałac był w stylu barokowym a jego pierwotny wygląd przedstawił na swoich rycinach Friedrich Bernhard Wernher. Wraz z pałacem powstał przy nim park, który istnieje do dzisiaj i jest najstarszym parkiem we Wrocławiu. Dzięki rycinom Friedricha B. Wernhera znajdujących się w „Ilustrowanej Topografia Śląska z lat 1744 - 1768” wiemy, że teren Bracke to majątek ziemski z parkiem i szereg zabudowań wzdłuż obecnej ulicy Centralnej. Była to zatem wioska o zabudowie ulicówki. Przy obecnej ulicy Wiaduktowej znajdowała się owczarnia. Dzięki rycinom przedstawiającym pałac i park z lotu ptaka oraz założenia planu pałacowego i wsi wiemy, jak wyglądał pałac wraz z zabudowaniami gospodarczymi i parkiem oraz to, że w wiosce były 22 gospodarstwa ( opis zawiera nazwiska przypisane do poszczególnych nieruchomości) i kaplica, która znajdowała się na wysokości obecnego skrzyżowania ulicy Wiaduktowej z Centralną. Ponadto na rycinie tej z 1741 roku zauważyć można, że na obecnym placu przy ulicy Centralnej znajdował się staw a drugi na terenie samego folwarku (widoczny na mapie Brockau z 1889 roku).
Źródło - Fryderyk B. Wernher „Ilustrowana Topografia Śląska z lat 1744 - 1768”
W książce Bruno Hildebranda Jahrbücher für Nationalökonomie und Statistik z 1892 roku na stronach 700 i 717 są informacje o posiadaniu przez Augustianów na terenie Brockau fabryki wybielania wosku pszczelego, która działała bardzo słabo.
Edyktem z 30 października 1810 roku Fryderyk Wilhelm III Pruski dokonał sekularyzacja majątków kościelnych na terenie między innymi Śląska, która dotyczyła również majątku zakonu Augustianów w Brockau. Od tej chwili stał się on własnością państwa pruskiego. Informacja o utworzeniu nowej księgi wieczystej dla przejętego majątku ukazała się w dziennikach urzędowych 8 stycznia 1812 roku w Breslau a 11 stycznia 1812 roku w Liegnitz. Informacje poniższe były powtarzane w kolejnych wydaniach dzienników.
Na podstawie odrysu planu wsi Brockau z 1818 roku wiemy, że była to wieś kmieca z folwarkiem. Połowa wsi należała do folwarku a druga połowa należała do kmieci, zagrodników i sołtysa.
W 1811 roku w posiadanie pałacu i majątku wchodzi Eleonora Augusta Kuh (z domu Phillipp - takie nazwisko jest w akcie notarialnym, natomiast pod zdjęciem poniżej podane jest błędne nazwisko rodowe - Fischer), która była żoną bankiera z Breslau Christiana Daniela Kuh (zmarł w 1813 roku), od której w 1823 roku dobra nabył Franz Walter (według R. Eysymontta w Atlas Historyczny miast polskich, tom IV Śląsk, zeszyt 13, część I Wrocław str. 30, podobnie - mniej więcej w tym czasie lokalna posiadłość przeszła w posiadanie pani Kuh, która była jej właścicielem w 1823 roku, Franz Walter nabył posiadłość za 40 000 talarów po tym, jak bezskutecznie zaproponowała gminie jej kupno. Informacja ta podana jest w Brockauer Zeitung nr 113 str. 1 z 1911 roku, której autorem jest Bruno Karnetzki. Bruno Karnetzki podał te dane również w Chronik von Brockau, Brockau 1901 rok ) co jest nieprawdą, gdyż Auguste Kuh zbyła majątek w Brockau na rzecz Heinricha Waltera, pierwotnie proponując go gminie za 40 000 talarów. Błędna jest data sprzedaży majątku w Brockau przez Auguste Kuh.
Zdjęcia pochodzą z książki Hansa Joachima Schrödera, Julius Carl Ertel Przemysłowiec z Hamburga, Hamburg 1907
W roku 1834 majątek ziemski z pałacem staje się własnością Heinricha Waltera ( Rittergutsbesitzer - właściciel dworu), a wymieniony przez Eysymontta Franz Walter był jego ojcem, a takie samo imię miał wnuk Heinricha, który urodził się w 1852 roku (w Gross Baudis - Budziszów Wielki, według Helmut Sieber „Schlösser und Herrensitze in Schlesien”), był oficerem a potem właścicielem dworu w Brockau - opis pałacu według Dunckera. Datę urodzenia Franza Waltera wywiadownia w raportach kredytowych (W. Schimmelpfeng - Deutsche Auskunftei G.m.b.H. w Archiwum Państwowym we Wrocławiu Oddział w Kamieńcu Ząbkowickim) z lat 30 ubiegłego wieku określała na połowę lat 70 XIX wieku.
W Breslauer Zeitung nr 158 str. 2368 z 10 lipca 1834 roku była informacja o publicznej licytacji prowadzonej w zamku w Brockau 13 lipca 1834 roku, której przedmiotem były: krzesła, stoły, szafy, komody, biurka, lustra, sofy, szklanki, pufy ..., w tym fortepian Mozarta, wszystkie wartościowe rzeczy są licytowane publicznie. Licytacja mogła mieć związek ze sprzedażą pałacu przez poprzedniego właściciela lub nabyciem go przez nowego.
Verlag v. Alexander Duncker Königl. Hofbuchhändler in Berlin
W 1900 roku dokonana została przebudowa pałacu (przez architekta Ericha Graua) i w stanie takim dotrwał do czasów II wojny światowej.
Zamek Brockau został zbudowany w latach 1713 - 15 za opata Baltazara II.... W 1900 roku dla obecnego właściciela, pana Franza Waltera, właściciela dworu, autorstwa architekta Ericha Grau (dawniej Albert Grau) w Breslau dokonano z jak największym uwzględnieniem stylu starego budynku, jednocześnie wprowadzając wszystkie nowoczesne udogodnienia, pałac został pomyślnie przekształcony i rozszerzony. Stare części są kreskowane, nowe czarne. Zastosowano: szary piaskowiec z Heuscheuera (Góry Stołowe a konkretnie z miejscowości Czaple koło Pielgrzymki), szary granit ze Striegau (Strzegom), czerwony żyłkowany marmur z Trient (teren Szwajcarii). Dach pokryty został gontem ogonem bobra, wieża miedzią. Budynek posiadał zbiorcze ogrzewanie (zainstalowane przez firmę Minsapost & Trauser z Breslau) oraz własny system oświetlenia i zasilania. Do obsługi tego ostatniego używany był 25-konny silnik gazowy, a do jego zasilania wykorzystywany był własny system gazowy generatora.
Do renowacji zaangażowani byli: mistrz murarski Albert Grau, mistrz kamieniarz L. Niggl, mistrz stolarz A. Köhler i F. Scholz (Brockau), mistrz kowal MC Salkowski, mistrz dekarski M. Zimmer, mistrz stolarski H. Hauswald, mistrz szklarz Gebr. Wenzel, mistrz malarz F. Münster i firma tynkarska Wilborn & Bohm. Koszty przebudowy wyniosły około 300 000 marek.
Na fasadzie budynku na środkowym wykuszu zamontowany został zegar wraz z wieżą. Posąg świętego Floriana został przeniesiony z wykuszu wieży na plac przed pałacem. Środkowa część pałacu była podpiwniczona.
Rzut przyziemia pałacu po przebudowie w 1900 roku - źródło zdjęcia Herder Institut
Źródło - Fryderyk B. Wernher „Ilustrowana Topografia Śląska z lat 1744 - 1768”
Na fotografiach powyżej widoczny jest posąg świętego Floriana. Pierwotna lokalizacja posągu świętego Floriana to nisza wnękowa na I piętrze nad wejściem do pałacu. W 1900 roku w trakcie renowacji pałacu posąg świętego Floriana został umieszczona przed wejściem naprzeciw wieży pałacowej. Posąg i jego podstawa wykonane były z piaskowca w połowie XVIII wieku. Posąg znajdował się na dwuczęściowej prostokątnej podstawie o wysokości 1,6 metra, sam posąg miała wysokość 2 metrów.
Pałac - Album Ellinor Treske Blätter für Architektur und Kunsthandwerk 1903 rok str. 280 Verlag von Max Spielmayer
Źródło zdjęcia - zbiory autora wydawca Ernst Dodeck Pałac - źródło zdjęcia - Album Ellinor Teske
Pałac pochodzi z widokówki wydanej Pałac - źródło zdjęcia - Album Ellinor Teske
przez Maxa Engela z Breslau - zbiory autora
Pałac należał do rodziny Walterów do 1945 roku. Podstawą do takich twierdzeń jest genealogia rodziny Walterów z książki Helmut Sieber „Schlesser und Herrensitze in Schlesien”. Według danych wywiadowni (W. Schimmelpfeng - Deutsche Auskunftei G.m.b.H. w Archiwum Państwowym we Wrocławiu Oddział w Kamieńcu Ząbkowickim) Franz Walter urodził się około 1870 roku co należy uznać za najbardziej prawdopodobne zatem był synem Ferdynanda Waltera z Gross Baudis, który był synem Heinricha Waltera. Imię Franz w rodzinie Walterów było powszechnie nadawane dzieciom, ostatni właściciel pałacu w Brockau Franz Walter miał syna o tym imieniu, który urodził się w 1908 roku - potem został sędzią w Reichenbach (Dzierżoniów). Po jego śmierci (1846 roku) dziedzicem majątku zostaje jego wnuk Franz Walter. W 1900 roku dokonana została przebudowa pałacu (przez architekta Ericha Graua) i w stanie takim dotrwał do czasów II wojny światowej.
W książce Roberta Webera Schlesische Schlösser, Dresden - Breslau 1909, Tom 3 str. 2 (opis) plansza 7 zamieszczone jest zdjęcie, które opublikowane zostało przez Josefa von Goltschek. W przypisie do tego wydawnictwa cytuje „Właściciel: Franz Walter, porucznik rezerwy. Dwór Brockau, położony w dzielnicy wrocławskiej, należał do zakonu augustianów Kanoników na Piaskach we Wrocławiu aż do sekularyzacji w 1810 roku, którzy także w 1733 roku zbudowali pałac Brockau i otoczyli go pięknym ogrodem i parkiem założonym w stylu francuskim. W 1834 roku majątek w drodze zakupu przeszedł w ręce pana Heinricha Waltera, od którego w 1854 roku przeszedł na jego syna, porucznika Franza Waltera. W 1900 roku przejął go syn tego ostatniego, Franz Walter, który w tym samym czasie przeprowadził gruntowny remont zamku”.
Podczas działań wojennych w lutym 1945 roku pałac prawdopodobnie nie uległ znacznym zniszczeniom, a najprawdopodobniej został splądrowany i podpalony, gdyż na zdjęciu lotniczym z 1947 roku, które jest poniżej widać, że zniszczeniu uległ sam pałac, pozostałe zabudowania majątku nie noszą śladów zniszczeń. Widok pałacu, parku i okolic na zdjęciu lotniczym z 1926 roku można zobaczyć na podstronie - Park i majątek.
Zdjęcie lotnicze z 1947 roku pokazujące pałac i okolice - źródło fotopolska.eu
W pierwszym okresie po wojnie pałac wraz z ziemią i pozostałymi zabudowaniami był we władaniu Armii Czerwonej a potem Polskich Kolei Państwowych, nazywany był przez mieszkańców Brochowa majątkiem lub kolejowym PGR (nazwa majątek używana jest do chwili obecnej przez starszych mieszkańców, natomiast park nazywany jest majątkowym). Polskie Koleje Państwowe były we władaniu folwarku do połowy lat 50-tych ubiegłego wieku.
Po pozostawieniu folwarku pałac uległ rozszabrowaniu i ostatecznie w połowie lat 70-tych ubiegłego wieku został wyburzony. Z majątku ziemskiego pozostały do chwili obecnej między innymi słupy bramy wjazdowej odnowione w trakcie rewitalizacji budynku ekonomówki na hotel), zabudowania przy ulicy Centralnej 31 oraz 3, zabudowania gospodarcze tak zwanej ekonomówki i stajnie oraz spichlerze (z 1865 roku) i park, zwany Brochowskim - jest to najstarszy park na terenie Wrocławia. Budynek ekonomówki i inne były w okresie powojennym zamieszkiwane lub użytkowane co uchroniło je przed całkowitą dewastacją. Popadające w ruinę zabudowania przy ulicy Centralnej 33 - 34 (zostały wyburzone w 2016 roku), w których w Brockau zamieszkiwali pracownicy najemni folwarku a jeden ze spichlerzy został w okresie maj-czerwiec 2014 r. rozebrany. Został drugi w którym był skup złomu. Zachowały się również słupy bramy wjazdowej.
W 2009 roku rozpoczęto rewitalizacje tak zwanej ekonomówki i stajni dawnego folwarku - adaptowanych na hotel z restauracją. We wrześniu 2103 roku hotel został otwarty. Nazwa hotelu - Hotel Brochów.
Wszystkie powyższe zdjęcia pochodzą ze zbiorów autora
Zdjęcie po lewej pochodzi ze strony TPB a z prawej z Wiadomości Brochowskich