Brochów na przestrzeni wieków

Brockau - Brochów

Brochów na przestrzeni wieków

Tereny obecnego Brochowa zamieszkiwane były już w epoce kamienia łupanego i późniejszych czasach czego dowodem są narzędzia wykonane z brązu znalezione podczas wykopalisk w XIX wieku, eksponaty znajdują się w Muzeum Etnograficznym w Berlinie (1) oraz grób opisany w książce Schlesien Vorzeit in Bild und Schrift ⁽²⁾ pochodzący z neolitu.

Kultura Jordansmühler jest młodą kulturą neolityczną, która datowana jest na lata 4300–3900 p.n.e. Nazwa tej kultury została wprowadzona w 1906 roku przez Hansa Segera, od miejscowości Jordansmühl koło Breslau (dziś Jordanów Śląski), gdzie odkryto groby z neolitu. Łącznie na terenie Ślaska odkrytych zostało 11 stanowisk tej kultury w tym na Brochowie (Brockau)

O przedmiotach znalezionych w Brockau pochodzących z tej kultury jest informacja między innymi w Jahrbuch der Koniglich Preuszischen Kunstsammlungen w nr 1 str.10 z 1904 roku, gdzie wymienione jest siedem naczyń glinianych, grzechotka gliniana, młot kamienny, trzy igły, dwa groty i dwa guziki z brązu oraz Schlesien Vorzeit in Bild und Schrift.

Przedmioty pochodzące z epoki kamienia łupanego (paleolit - najwcześniejsza era epoki kamiennej) znalezione w Brockau zostały opisane w Schlesische Fundchronik z 1894 roku nr 576 s.223. W 1890 roku wraz z rozpoczęciem prac ziemnych związanych z budową stacji rozrządowej w Brockau znaleziono pole grobowe z okresu brązu na wysokości wioski Gr.-Tschansch (obecnie Księże Wielkie) ⁽³⁾. Na terenie Brockau znaleziono również groby z okresu neolitu ⁽⁴⁾ a także amonity z późnej jury co świadczyło, że tereny obecnego Brochowa około 150 mln lat temu były morzem. W Brockau w 1937 roku podczas budowy budynków na Pulststrasse (obecna Leonarda da Vinci) znaleziono szkielety, które Państwowy Urząd Zabytków Prehistorycznych w Breslau przypisał: osadę do epoki brązu, podczas gdy szkieletów nie można przypisać do określonego czasu i poziomu kulturowego (epoka brązu na terenie zachodniej Polski datowana jest na lata 2300 p.n.e. do 1200 p.n.e). W okolicach Brochowa ( między innymi na Księżu Wielkim, Partynicach) w okresie datowanym na 1450-1200 p.n.e. – funkcjonują osady tak zwanej kultury przedłużyckiej, a w latach 1200-600 p.n.e. – osady kultury łużyckiej ⁽⁵⁾.

W 2011 roku podczas prac ziemnych związanych z budową kanalizacji dla Brochowa natrafiono na kurhan z dwoma grobami z okresu neolitu, w których znaleziono dwa szkielety ludzkie oraz ozdoby i narzędzia ⁽⁶⁾.

Zdjęcia pochodzą z Wiadomości Brochowskich nr 1 (95) z 2012 roku

W epoce brązu i żelaza tereny Brochowa były zamieszkiwane przez Prasłowian, Słowian i tak aż do czasów obecnych. Potwierdzeniem jest między innymi informacja zamieszczona w Brockauer Zeitung nr 57 str. 7 z 1937 roku która jest wyżej. Zamieszkiwanie tych terenów związane było z pradawnym szlakiem prowadzącym ze wschodu na zachód z Krakowa do Szczecina ⁽⁷⁾.

W średniowieczu przez teren Prochou (Brochowa) prowadził wymieniony szlak. W późniejszym okresie był to tak zwany szlak wiązowski, który na terenie Brochowa zaczynał się przy obecnej ulicy Skibińskiego ( teren Rothkretscham zaliczany był do Brockau co znajduje potwierdzenie w starych książkach adresowych), jest on pokazany na mapie z 1840 roku przedstawiającej majątek Walterów i opisany jako „Die alte Wansener Strasse”. Mapa ⁽⁸⁾ ukazująca główne drogi na średniowiecznym Śląsku pokazuje również położenie osad Bronikowo i Buchta, które wymieniane są w dokumencie z 1204 roku.

W kronice zakonu Augustianów w Zobten (Sobótka) nazwy Brinckovo lub Brinicovo pojawiają się w 1146 roku jako darowane przez księcia Władysława (II Wygnańca) ale nie znajdują potwierdzenia dla zakonu w dokumencie papieża z 1148 roku ⁽⁹⁾. Pojawia się także nazwa Buchta (Bocici), która wraz z Brinckovo (Brinicovo) staje się Prochou (Brockau) ⁽¹⁰⁾.

Darowizna od księcia Władysława – chłop pańszczyźniany o imieniu Bezdad wraz z synami Solayem i Tossozem, wraz z wsią Abrinicoy, jest przedmiotem tej książęcej darowizny. Lokalizacja wsi jest jasna: to Brinckovo koło Brockau, obie wsie o pochodzeniu niemieckim lub romańskim.Osada pańszczyźniana Bezdada mogła dać początek późniejszej Buchcie (Bocici).

Pierwsze pisane informacje o terenie obecnego Brochowa pochodzą zatem z 1146 i 1148 roku, gdy powszechnie się uważa, że była to informacja zawarta w bulli z 9 kwietnia 1193 roku spisanej w Lateranie, w której papież Celestyn III na prośby Alarda opata klasztoru Najświętszej Panny Marii kanoników regularnych (Augustianie) we Wrocławiu na Piasku bierze ich klasztor pod opiekę stolicy apostolskiej i zatwierdza jego uposażenie. W bulli opisującej majątki klasztoru pojawia się nazwa Prochou ⁽¹¹⁾.

W „Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, pojawia się nazwa Prochów (Brocke), jako należące do posiadłości Augustianów w 1193 roku ⁽¹²⁾.

W Brockauer Zeitung z 1911 roku informacja o bulli papieskiej z 1193 roku przedstawiona jest w następujący sposób: „W dokumencie z 9 kwietnia 1193 roku Papież Celestin lll potwierdził opatowi Alardusowi dobra klasztoru, wśród których wymieniono Brockau. Ale nigdzie nie możemy znaleźć nazwy Brockau, ale miejsce to jest różnie określane jako Prochov, Procov, Protowo, z którego pochodzi Brockau. W połowie XIX wieku wciąż znajdujemy nazwę Brocke w piśmie i słowie. Z nazwy widzimy wyraźnie, że nie ma on nic wspólnego z niemiecką nazwą „Brocken”. W czasie wskazanym wcześniej w pobliżu Brockau znajdowała się inna wioska o nazwie Buchta lub Bunchta. Od 1243 roku obie wioski zostały połączone w jedno miejsce, które nazywało się Prockow ⁽¹³⁾.

Co najmniej od początku XIII wieku ujazdy (czyli objazd sądowy dla ustalenia granic i ustawienia kamieni ze znakami książęcymi) miały osady należące do klasztoru Panny Marii na Piasku, takie jak: Brochów, Budziszów, Gajowice, Górka, Muchobór czy Tyniec Mały ⁽¹⁴⁾.

Cesarz Karol IV Luksemburski w 1351 roku zezwala na przekształcenie Allodium Brockau (własność Zakonu Kanoników Regularnych we Wrocławiu na Piasku) na wioskę z prawem niemieckim i zwalnia ją z wszelkich podatków ⁽¹⁵⁾. Alodium (łac. allodium) – funkcjonująca w średniowiecznym systemie prawa feudalnego forma własności nieruchomości. Była to ziemia stanowiąca nieograniczoną własność, wolną od zobowiązań i ciężarów feudalnych, czym różniła się od lenna.

Na przestrzeni wieków w dokumentach Prochou (1193 rok) według Johanna Georga Knie była to nazwa Prochow ⁽¹⁶⁾, który zmieniał swą nazwę wielokrotnie do obecnej Brochów (1946 rok) i były to kolejno między innymi: Procovo (1204 i 1256 r.), Procov (1209,1223), Proccovo (1243 rok), Prokow (1280 rok), Protkow (1353 rok), Brochov villa (1360 rok), Prockaw (1428 rok) ⁽¹⁷⁾, Brackaw ( 1579 rok) ⁽¹⁸⁾, Brock (1630 rok), Brack (1650 rok) ⁽¹⁹⁾, Brackau (1651 rok) ⁽²⁰⁾, Bracke (1736 rok), Brocke (1755 rok) ⁽²¹⁾, Prochów (1900 rok), Przodków (1904 rok), Broki (1905 rok) Prochów i Broków (1945 rok). Nazwy te pochodzą z różnych dokumentów datowanych jak wyżej, z powyższego zestawienie wynika, że różne nazw obecnego Brochowa było używane w dokumentach datowanych w zbieżnych datach.

Józef Domański w pracy „Polskość Wrocławia w świetle nazw miejscowych”⁽²²⁾ docenia monografie Adolfa Moeperta „Die ersten deutschen Dörfer um Breslau”, jednak stwierdza, że nie zawsze cechuje tego autora obiektywizm. Przejawia się to zwłaszcza tym, że na przykład Prochów i Bronikowo, tendencyjnie zalicza do osad niemieckich. Usiłuje też wywieść etymologie ich nazw od niemieckich imion Using, Oldag, Broco, Brunico i Proco - Burkhard, Abrinculus. Podobny pogląd jak Józef Domański wyraża Henrich Adamy, który stwierdza, ze Brockau, Brocke, Prochow = Proch są to nazwy pochodzące od nazwiska założyciela ⁽²³⁾.

Podobny do Adolfa Moeperta pogląd przedstawia na entomologie nazw Kurt Engelbert, który stwierdza, że osiągnięcia kolonialne mnichów z Leubus (Lubiąż) dla Niemców pozostają niezachwiane, a początki osadnictwa niemieckiego sięgają połowy XII wieku. Należy rozumieć tylko przez kolonizację, a nie planowane osiedlenie się niemieckich rolników zgodnie z niemieckimi normami prawnymi. Każdy rozwój jest stopniowy. To się zgadza z moimi ustaleniami opartymi na badaniach nazw. Nazwy Sibin i Tedlev w akcie diecezjalnym z 1155, Rassovo i Rogerovo koło Trebnitz, Brockau koło Breslau, Zyvridov i Tymanov koło Zobten dowodzą, że musieli istnieć niemieccy osadnicy, których nazwy noszą nazwy miejsc przed 1200 roku ⁽²⁴⁾.

Według Józefa Domańskiego w toponimii Wrocławia najliczniejszą grupę wśród nazw dzierżawczych tworzą formy zakończone na -ow, -owo, do których zaliczamy Brochów lub Prochów, Bronikowo, Gądów, Kłeczków, Koczotów, Kowalowo. Na obszarze dzisiejszego Wrocławia istniało wiele osad o polskich nazwach, które z czasem zanikły zupełnie. Niektóre z nich zostały wchłonięte przez Wrocław bądź inną osadę. Inne znów zaginęły może wskutek zniszczeń wojennych lub klęsk żywiołowych. Wymienimy tu więc dwie osady, zwane Buchta i Bronikowo, które w średniowieczu leżały koło Brochowa. Nazwy osobowe zawarte w nazwach miejscowych w rodzaju *Broch lub *Proch, Bronik, *Strzemla, Swojka, *Uścim i Wojsza. Od nich urobiono nazwy miejscowe Brochów lub Prochów, Bronikowo. Możliwe, że i wczesne zapisy Procov, Proccow (= Brochów) noszą ślady tych wahań. Polskie S-, znajdujące się w nagłosie przed samogłoską, dawało zwykle niemiecki odpowiednik z [c]⁽²⁵⁾.

Powodem tak różnych nazw obecnego Brochowa był brak ustalonej w średniowieczu pisowni oraz to, że dokumenty sporządzali cudzoziemscy mnisi nie znający naszej pisowni. Prochou jest to nazwa dzierżawcza od dawnego imienia Proch (Prosimir) bądź od imienia Broch (Brodzisław, Bronisław)⁽²⁶⁾. Natomiast w cytowanym wyżej źródle nazwę tą wywodzi się od polskiego słowa - proch, pył.

Bliżej nazwę obecnego Brochowa można wywieść z języka łowieckiego, gdzie występuje określenie brochowisko (kąpielisko) czyli grząskie miejsce, gdzie dziki lub jelenie pławią się w błocie ⁽²⁷⁾. Zatem byłoby to nawiązanie do nazwy osady Buchta ( w słowniku łowieckim to miejsce zryte przez dziki szukające żeru ⁽²⁸⁾ wspominanej w dokumencie z 1204 roku, która została włączona do Proccovo. Wskazywać nazwy te mogą, że tereny Brochowa w przeszłości były zalesione oraz podmokłe). Potwierdzeniem może być określenie z słownika języka polskiego ⁽²⁹⁾ - buchta to woda, która wdarła się w ziemię, wybrzeże lub niewielka zatoka, wdzierająca się w ląd ⁽³⁰⁾.

W dokumencie dotyczącym zwolnienia z opłaty tak zwanego podworowego przez Zakon Kanoników Regularnych we Wrocławiu na Piasku na rzecz Henryka Brodatego z 1204 roku pojawia się szereg wiosek w tym także Procovo. Ponadto w dokumencie tym cyt. „Ackerstücke in Brinkovo bei Buchta (später zu Brockau geschlagen)” - cześć pola z Bronikowo później Buchta włączono do Brockau. (Należałoby się zastanowić czy dokument ten pochodzi z 1204 roku, gdyż pojawia się w nim nazwa Brockau, która zaczyna być używana od XIX wieku). Pojawiają się natomiast osady Bronikowo i Buchta, które znajdowały się w pobliżu i zostały włączone do Procovo ⁽³¹⁾. Osady te znajdowały się pomiędzy ówczesnym Procovo a obecnym Księżem Małym - Buchta leżała nad Brochówką natomiast Bronikowo w pobliżu - były to tereny współczesnego Brochowa.

Kolejny dokument, gdzie pojawia się nazwa współczesnego Brochowa pochodzi z 10 maja 1209 roku, w którym Henryk Brodaty, książę śląski, na prośby Witosława opata klasztoru Panny Marii we Wrocławiu w zamian za wieś Rogerowo, którą otrzymawszy od klasztoru nadał mniszkom trzebnickim, przeprowadza rozgraniczenie dóbr klasztornych wokół góry Ślęży oraz zatwierdza w posiadaniu klasztoru szereg innych wsi, ograniczonych częściowo przez samego księcia, częściowo przez inne osoby. W dokumencie tym pojawia się wioska Procov, która była obecnym Brochowem ⁽³²⁾.

W 1223 roku biskup wrocławski Lorenz potwierdza na żądanie opata Witosława z klasztoru Na Piasku we Wrocławiu uprawnienia jakie otrzymali jego poprzednicy. W dalszej części dokumentu wymieniane są majątki kanoników regularnych (Augustianie) i pojawia się ponownie nazwa Procov ⁽³³⁾.

W roku 1243 Bolesław (II Rogatka) książę Śląska i Polski potwierdza prawa nadane przez księcia Henryka (Brodatego - jego dziadka) dotyczące Proccovo i Bunchta, która została włączona do niej. Jednocześnie stwierdza, że Brocke było wymienione w dokumencie z 1193 roku (w bulli papieskiej – była nazwa Prochou) (34), Brocke natomiast pojawia się dokumentach w 1755 roku.

W bulli z 9 czerwca 1250 roku spisanej w Lyonie papież Innocenty IV potwierdził na prośbę opata Stefana z kościoła Najświętszej Marii Panny na Piasku jego przywileje i posiadłości. Wśród wymienionych posiadłości opactwa jest Brinicovo (ein unter diesem Namen nicht mehr vorhandenes Dorf bei Brocke), wioska niedaleko Brocke, która już nie istnieje już pod tą nazwą - Brinicovo wymienione było w dokumencie z 1204 roku ⁽³⁵⁾.

W dokumencie z 27 maja 1280 roku książę Henryk (Henryk IV Probus) określa wysokość opłat na jego rzecz przez opactwo Najświętszej Marii Panny na Piasku. Wymieniona jest w tym dokumencie między innymi miejscowość Procow ⁽³⁶⁾.

Król Karol IV - 30 października 1351 roku dokonuje zawieszenia na podstawie prawa niemieckiego udzielonego zwolnienia podatkowego dla majątku augustianów w Brockau ⁽³⁷⁾.

W 1414 roku Piotr (Peter Czarthewicz) opat klasztoru Najświętszej Marii Panny popadł w konflikt z Henrykiem IX, książę chojnowski, lubiński i oławski, władca dokonał zbrojnego najazdu na folwarki klasztorne „poczynił tam poważne szkody - największe na terenie folwarków w Brochowie i Tyńcu Małym” ⁽³⁸⁾.

Wieś Ołtaszyn (należącą podobnie jak Proccovo - Brocke do Augustianów) 1 maja 1428 roku najechali Husyci paląc ją wraz z kościołem. „Wojny husyckie doprowadziły do ogromnego spustoszenia naszych ziem, spłonęło wiele miast, gospodarstwa chłopskie leżały odłogiem” tak pisał kronikarz. Brak jest jednak informacji o jakichkolwiek wydarzeniach w Proccovo (Brocke) lecz bliskość tych wiosek może wskazywać, że podobny los spotkał Proccovo również ⁽³⁹⁾, gdyż w Brockauer Zeitung nr 134 str. 1 z 15 października 1911 roku jest informacja, że Husyci spalili również Brockau. Potwierdzeniem tego wydarzenia jest zapis w książce Klemensa Lorenza „Bilder aus der Geschichte Breslaus” na stronie 6 części 2 wydanej w 1936 roku we Wrocławiu, który pisze, że Husyci Brockau i inne wsie splądrowali i podpalili.

W książce Geschichte des Schlesischen Berg - und Hüttenwesens jest informacja o znajdujących się słonych źródłach w Brockau, które zostały odkryte w 1742 roku ⁽⁴⁰⁾. W tym okresie dla obecnego Brochowa w dokumentach używana była nazwa Bracke oraz Brocke.

Już z powyższych opisów wynika, że należy się zgodzić z twierdzeniami Zygmunta Antoniaka w książce „Stare i nowe osiedla Wrocławia”, że powodem tak różnych nazw obecnego Brochowa był brak ustalonej w średniowieczu pisowni oraz to, że dokumenty sporządzali cudzoziemscy mnisi nie znający naszej pisowni, a ponadto większość oryginalnych dokumentów się nie zachowała, natomiast sporządzone w klasztorach kopie nie zawsze były rzetelne.

Od roku 1896 roku ⁽⁴¹⁾pojawia się nazwa Przodków (Brockau), która również znajduje się w książce „Pierwotne słowiańskie nazwiska miejscowości na Szlązku pruskim” ⁽⁴²⁾. Nazwa ta używana jest także w Posłańcu Niedzielnym (pismo Dyecezyj Wrocławskiej) między innymi w numerach z 1904 roku i 1906 roku, w Gazecie Opolskiej czy Dzienniku Śląskim. W tym samym czasie w polskiej prasie na Śląsku między innymi w tygodniku Praca wydawanym w Bytomiu, pojawia się nazwa Broki - stacja rozrządowa związana z przesyłem węgla ze Śląska.

W okresie od początku XX wieku do 1945 roku nazwa Brockau jest powszechna w dokumentach niemieckich, wraz z zakończeniem działań wojennych w 1945 roku pojawia się nazwa Broków w wydawnictwie P.K.P. ⁽⁴³⁾używana również przez ludność polską, Prochów ⁽⁴⁴⁾ jako nazwa urzędowa - urzędu miasta. Ostatecznie nazwa Brochów została ustalona w 1946 roku na podstawie Zarządzenia Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z 7 maja 1946 roku o przywróceniu i ustaleniu urzędowych nazw miejscowości ⁽⁴⁵⁾.

Tereny współczesnego Brochowa wymieniono po raz pierwszy w kronice zakonu Augustianów w Zobten (Sobótka) jako wieś o nazwie Brinckovo lub Brinicovo w 1146 (patrz przypis 9 i 10). Przez wiele wieków z wioską nie są związane istotne i ważne wydarzenia, które wpływałby na jej rozwój w przyszłości. Dopiero rozpoczęcie budowy pałacu w roku 1727 przez opata zakonu Augustianów Zygmunta Passoniusa powoduje, że Bracke lub inne nazwy tej miejscowości pojawiają się częściej w dokumentach, losy pałacu i ich właścicieli mają wpływ na kształtowanie się dziejów wioski. Zakończenie budowy pałacu nastąpiło w 1735 roku (są autorzy którzy datę zakończenia budowy pałacu określają na 1729 rok, a w Blätter für Architekten und Kunsthandwerk, Berlin, nr 9 z 1 sierpnia 1903 roku podana jest data budowy zamku 1713 - 1715). Wybudowany pałac był w stylu barokowym, jego pierwotny wygląd przedstawił na swoich rycinach Fryderyk Bernhard Werner (Wernher). Wraz z pałacem powstał przy nim park, który istnieje do dzisiaj i jest najstarszym parkiem na terenie Wrocławia.

Dzięki rycinom Friedricha Bernharda Wernera (właściwe Wernher) ⁽⁴⁶⁾ znajdujących się w „Ilustrowanej Topografia Śląska z lat 1744 - 1768” wiemy, że teren Bracke to majątek ziemski z parkiem i szereg zabudowań wzdłuż obecnej ulicy Centralnej, na której przedstawione są 22 gospodarstwa wraz z przypisanymi do nich nazwiskami . Była to wioska o zabudowie ulicówki, w nawsi (wyjście z folwarku na wieś) był staw. Przy obecnej ulicy Wiaduktowej znajdowała się owczarnia - to obecnie część boiska Orlik i ogródki działkowe, którą widać po lewej stronie na rycinie poniżej.

W 1742 roku na terenie Brockau poszukiwane były złoża soli przez komisarza C. H. v. Hatiorffa wysłanego z polecenia Fryderyk Wielkiego, które skończyły się fiaskiem, informacje o tym zawarte były między innymi w książce Emila Fiecka - Brockau und Umgebung Ein Führer für Fremde und Einheimifch z 1912 roku oraz w Brockauer Zeitung nr 59 strona 2 z 24 maja 1923 roku.

3 października 1744 roku w Brockau powstaje loża masońska ⁽⁴⁷⁾. Siedzibą loży był pałac należący do Zakonu Augustianów, którego opatem był w tym czasie Philipp Gotthard Schaffgotsch ⁽⁴⁸⁾. Poniżej logo loży zdjęcie pochodzi z Internetu.

19 marca 1787 roku sporządzony został urbarz dla Brockau, który wymienia obowiązujące we wsi prawa klasztoru: prawo sądowe, prawo polowania, tłoczenia wina i warzenia piwa, hodowli owiec oraz spis majątku kościelnego. Brochowscy dzierżawcy podzieleni byli na cztery klasy, którzy mieli różne powinności wobec klasztoru ⁽⁴⁹⁾.

W Brocke od 1795 roku była szkoła ewangelicka. Wynika to z opisu z w „Beytrage zur Beschreibung von Schlesien” Fryderyka Alberta Zimmermanna, który podaje, że w wiosce był dom dworski należący do Sandtstift (Zakon Augustianów) z Breslau, było w tym czasie 167 mieszkańców, 42 domy oraz karczma, w wiosce było 11 zagrodników wolnych, 5 chłopów poddanych, 8 omłockowych oraz kowal i szewc. Większość mieszkańców to ludność polskiego pochodzenia ⁽⁵⁰⁾.

Zagrodnikami byli chłopi z niewielką ilością ziemi ok. 5 ha, której ilość umożliwiała im egzystencję. Pole zagrodników w większości nie było ich własnością tylko dziedziczną dzierżawą wobec czego zobowiązani oni byli z tego tytułu do służebności wobec dziedzica. Wolni chłopi - zagrodnicy, których podstawową powinnością feudalną był czynsz w naturze i w pieniądzu. Mogli oni swobodnie dysponować swoim gruntem.

Zagrodnicy omłockowi, mieli gospodarstwa nie przekraczające z reguły 1 ha. Zobowiązani byli do prac na folwarku za wynagrodzeniem w postaci części sprzątniętego lub wymłóconego zboża. Wynagrodzenie to wynosiło najczęściej co 10 lub 11 mendel przy żniwach i co 15 -18 korzec przy omłotach. Pracowali też przy sianokosach. Chałupnicy (kowal, szewc) jako rzemieślnicy zobowiązani byli do bezpłatnej pracy na rzecz dziedzica w swoim rzemiośle. Karczma należała do dziedzica, gdyż służyło mu wyłącznie prawo propinacji na wsi a jednocześnie w niej chłopi zobowiązani byli do tzw. narzutów, tj. obowiązku zaopatrywania się w karczmie pańskiej w produkty codziennej potrzeby. Chłopi poddani mieli najwięcej obciążeń na rzecz dziedzica - w skrajnych przypadkach 6 dni w tygodniu.

Poddaństwo chłopów w Prusach zniesiono 9 października 1807 roku, ale faktycznie nastąpiło to w latach 1811-1823 ( w Brockau 7 stycznia 1841 roku).

W roku 1806 podczas wojen napoleońskich pojawia się wzmianka o Brochowie cytuje „Po zaciętych walkach z Wirtemberczykami żołnierze zajęli wsie Ołtaszyn i Wojszyce, a następnie rozpoczęli atak na Brochów, który został zajęty gdyż wojska pruskie dowodzone przez księcia Hieronima zostały pokonane”. Jako ciekawostkę można wspomnieć, że podczas oblężenia Breslau przez Francuzów w 1806 roku miejscowy urzędnik Tamm zebrał podatki oraz koszty wojny i zniknął w tajemnicy (Brockauer Zeitung nr 134 strona 1 z 15 listopada 1911 roku).

Edyktem z 30 października 1810 roku Fryderyk Wilhelm III Pruski dokonał sekularyzacji majątków kościelnych na terenie m.in. Śląska, która dotyczyła również majątku zakonu augustianów w Brockau. Od tej chwili stały się one własnością państwa pruskiego. Pierwszym znanym dzierżawcą majątku i pałacu w Brockau była Eleonora Kuh z Breslau ⁽⁵¹⁾, która była żoną bankiera Daniela Kuh z Breslau. Od niej majątek nabyła rodzina Walterów.

Mapa przedstawiająca Brockau w 1818 roku zamieszczona w książce Haliny Szulc Morfogeneza osiedli wiejskich w Polsce str. 72 ⁽⁵²⁾.

W 1821 roku u zbiegu obecnych ulic Mościckiego i Semaforowej utworzony zostaje cmentarz ⁽⁵³⁾, który przestał być wykorzystywany do pochówków od 11 października 1900 roku, gdyż wcześniej gmina Brockau odkupuje teren w Gross Tschansch i tworzy na nim nowy cmentarz ⁽⁵⁴⁾, na którym pierwszy pochówek odbył się 15 października 1900 roku. Nowy cmentarz istnieje do chwili obecnej przy ulicy Brochowskiej na Księżu Małym. W latach 1900 - 1945 roku był to cmentarz komunalny, a obecnie jest cmentarzem parafialnym.

W 1845 roku w opisie statystycznym Śląska wieś Brockau opisano w następujący sposób: majątek należy do Waltera [...], wieś ma 46 domów, pałac i folwark, wolne sołectwo, 399 mieszkańców, w tym 163 katolików [...], poczta, na miejscu cmentarz ewangelicki i szkoła ewangelicka, nauczyciel [...] wiatrak ⁽⁵⁵⁾.

W roku 1834 ⁽⁵⁶⁾( według Rafał Eysymontt - Brochów strona 30 w Atlas historyczny miast polskich tom IV Śląsk w 1823 roku, nabywcą majątku ziemskiego w Brockau został Franz Walter - nie zgadza się data oraz kto był nabywcą majątku) majątek ziemski z pałacem staje się własnością Heinricha Waltera ( Rittergutsbesitzer - właściciel ziemski) który należał do tej rodzin do 1945 roku. Potwierdzeniem, że nabywcą majątku ziemskiego został Heinrich Walter jest akt notarialny z 7 stycznia 1841 roku dotyczący zwolnienia chłopów z poddaństwa oraz informacja z Schlesische Provinzialblatter z 1834 roku. Po jego śmierci dziedzicem majątku zostaje jego wnuk Franz Walter (57) (ojcem jego był Ferdinand Walter z Gross Baudis, który był synem Heinricha Waltera) który urodził się około 1870 roku na podstawie informacji z raportów Biura Informacyjnego W. Schimmelpfeng - Niemiecka Wywiadownia Sp. z o.o. ( W. Schimmelpfeng - Deutsche Auskunftei G.m.b.H.). Raporty znajdują się w Archiwum Państwowym w Kamieńcu Ząbkowickim (58).

Brochów pałac. Litografia Ferdinanda Pazelta z poł. XIX w. z teki Alexandra Dunckera Mapa z 1850 roku przedstawiająca m.in. zabudowania wioski, cmentarz i linię kolejową - http://igrek.amzp.pl/

W maju 1842 roku zakończono budowę linii kolejowej Breslau – Ohlau, która przebiega obok wioski co widać na mapie Brocke z 1850 roku. Zdjęcia poniżej przedstawiają rozkłady jazdy pociągu z Breslau do Ohlau od 22 maja 1842 roku oraz z 1847 roku - do Mysłowic. Pociąg w drodze do Ohlau zatrzymywał się na 2 minutowe postoje w Kattern i Leisewitz. Trasę pokonywały 3 lokomotywy Śląsk, Breslau i Ohlau, które odbywały dziennie 8 kursów, w których przewożono 867 osób.

Wielokrotnie w Internecie pojawiają się informacje, że od 1842 roku Brochów związany był z koleją (stacja kolejowa) co jest oczywistą nieprawdą, gdyż pociągi nie zatrzymywały się w Brocke - nie było stacji, nastąpiło to dopiero od 1 października 1894 roku. Na potrzeby budowy stacji rozrządowej w miejscu obecnego dworca pasażerskiego postawiono szopę z blachy falistej, która pełniła tę funkcję. Do tego czasu pracownicy dojeżdżający z Breslau na budowę stacji rozrządowej wysiadali i wsiadali do pociągów na stacji Kattern (Święta Katarzyna).

oryginalny rozkład jazdy z 1842 roku posiadał na dole napis rozkład jazdy pociągów z 1847 roku - trasa Breslau - Myslowitz

Directorium Oberschleisische Eisenbahn - źródło Internet źródło Reise- und Eisenbahn-Buch ....1847

Do 1885 roku na terenie Brockau w miejscu gdzie obecnie znajduje się wodociągowa wieża ciśnień lub willa Kolsky znajdował się wiatrak (młyn) a ulica w późniejszym czasie nazywała się Am Mühlberg (Młyńska Góra)

W 1891 roku rozpoczynają się prace geodezyjne związane z przyszłą budową wielkiej stacji rozrządowej, wykup ziemi oraz procedura wywłaszczenia wobec między innymi Franza Waltera. Prace budowlane rozpoczęto w 1891 roku od strony Benkwitz, gdzie procedura wykupienia gruntów przebiegała znacznie sprawniej niż na terenie Brockau. W Breslauer Zeutung i Schlesische Zeitung ukazują się ogłoszenia związane z przetargami na prace budowlane oraz zakupami materiałów budowlanych potrzebnych na budowie.

Rozwój Brockau opisany został w artykule z 1925 roku zamieszczonym w Brockauer Zeitung, którego treść (ze skrótami) przytoczona jest poniżej ⁽⁵⁹⁾, gdyż zawiera bardzo wiele ciekawych informacji związanych z historią miejscowości.

"Ponieważ dworzec górnośląski w Breslau od dawna okazał się zbyt mały dla stale rosnącego ruchu towarowego, negocjacje w sprawie budowy stacji rozrządowej dla Breslau trwały długo. Po szeroko zakrojonych pracach geodezyjnych rozpoczęto budowę w 1891 roku w sąsiednim Benkwitz. Negocjacje z właścicielami w sprawie przekazania ziemi nie były tak łatwe. Ostatecznie osiągnięto porozumienie i płacono ceny od 1800 do 4500 marek za akr (około 1/4 hektara), w zależności od wielkości odstąpionej ziemi i powstałych trudności gospodarczych..... Musiało zostać wszczęte postępowanie wywłaszczeniowe przeciwko Dominium.

W cichej wiosce i wokół niej rozwinęło się barwne życie. Roboty ziemne były bardzo rozległe, przepusty i wiadukty wymagały dużej siły roboczej, a budowa ramp wymagała znacznych ruchów gruntu. Mosty i ścieżki do ułożenia utrudniały pracę i ruch uliczny. Setki robotników z innych miejscowości przeniosły się do masowych kwater, a wyżywienie, choć prymitywne, wymagało wielkiej troski. Otwarto nową karczmę, a na samym placu budowy wybudowano stołówkę, a w 1893 roku rozpoczęto również budowę obwodnicy. Nawet jeśli nadchodzący rozwój miejsca nie był z góry ustalony w całości, zaczęto się zastanawiać nad wprowadzeniem pewnych ulepszeń. Przede wszystkim drogi były w bardzo prymitywnym stanie, ich poprawę prowadzono w obrębie wioski... niektóre żwirem z piaskownicy Dominium dokonano niezbędnych ulepszeń. W 1894 roku wybrukowano ulicę wsi, od „Guten Laune” do ścieżki przy Mittelwalder Eisenbahn (gdzie łączyła się z ścieżką wytyczoną przy dyrekcję kolei - obecna Mościckiego do Bieńkowic), .... tak zwana Mittelweg (Bahnhofstrasse) została wybrukowana w 1895 roku. Powiat i prowincja udzieliły pomocy finansowej na budowę dróg. Koszty poniesione przez Dominium to 5/8, a gminy 3/8 (utrzymanie drogi w należytym stanie należało do Franza Waltera a wiązało się to między innymi z corocznymi ćwiczeniami wojskowymi)

1 października 1894 roku otwarto lokalny przystanek pasażerski w postaci szopy z blachy falistej. Oprócz tego rozpoczęto budowę 5 domów urzędników.

Interesująca jest zmiana populacji Brockau. Było to 552 mieszkańców w 1895 roku, 710 w 1896 roku, 2400 w 1897 roku, 3645 w 1898 roku, 4363 w 1899 roku, 4860 w 1900 roku, 8946 w 1920 roku, 8780 w 1925 roku z dzielnicą dworską. W okresie gwałtownego rozkwitu w 1896 r. wieś Brockau składała się z 35 gospodarstw rolnych, w tym kilku ogrodniczych.

Ale kiedy w kwietniu 1896 roku przeniesiono pierwszą załogę kolejową, brakowało mieszkań, co przerodziło się w formalną klęskę, kiedy została otwarta 1 maja 1896 roku stacja rozrządowa. Pracowników i urzędników stacji rozrządowej dowożono z i do Breslau specjalnymi pociągami.....

Reichsbahn wybudował jeszcze 5 domów dla urzędników, prywatni przedsiębiorcy kupowali duże działki gruntów ornych w celach komercyjnych, przy wsparciu władz kolejowych powołano spółdzielnię budowlaną, aby pozyskać tańsze mieszkania ......

Nowa część wsi nabrała całkowicie miejskiego charakteru. Nowe ulice muszą mieć odpowiednią szerokość i nawierzchnię zgodnie z oficjalnie zatwierdzonym planem budowlanym.....

Od 11 kwietnia 1896 roku gmina Brockau posiadała własnego naczelnika gminy (wójta) oraz 7 ławników, którzy zostali przedstawicielami władzy wykonawczej i ustawodawczej na terenie gminy, była to władza niezależna od właściciela brochowskiego majątku (Dominium) rodziny Walterów. Naczelnikiem gminy został Hermann Göllnitz. W okresie tym zamieszkiwało w Brockau 710 osób, w tym 121 na terenie folwarku.

Wraz ze wzrostem ludności Brockau zwiększała się liczba radnych (przedstawicieli wspólnoty) i w 1907 roku było ich 12 a w roku następnym 15 (60)......

Od 1 października 1897 roku wprowadzono podatek obrotowy od nabycia nieruchomości, który w wysokości 1% ceny zakupu właściciel wpłacał do gminy......

Przybyli lekarze a 1 czerwca 1900 roku apteka została przeniesiona z Kattern do Brockau. Dziś Brockau ma 4 lekarzy, 2 dentystów, jednego weterynarza. ......... dyrekcja kolei była zmuszona do korzystania z pociągów podmiejskich i przyznania w pierwszej kolejności członkom rodzin urzędników jak najszerszego prawa do korzystania z bezpłatnych biletów, które jednak stopniowo było ograniczane. Jedna karczma po drugiej otwierała swoje podwoje, kilka dużych ogrodów przy lokalach oferuje spragniony chłodny cień, a większe sale kuszą tancerzy. W niedziele w wiosce, która kiedyś była ledwie znana z nazwy nawet mieszkańcom Breslau, często przetacza się ogrom ludzi szukających relaksu i ciekawości, a wieczorne pociągi często ledwo mieszczą tych, którzy wracają do domu.

Ulice otrzymały własne nazwy... główne ulice zostały po raz pierwszy oświetlone 11 listopada 1899 roku lampami gazowymi, gdy Carl Francke z Bremy ⁽⁶¹⁾zbudował gazownię, a korporacja akcyjna miała monopol na oświetlenie gminy na 50 lat. Od 1924 roku ulice i place mają oświetlenie elektryczne".

Na pocztówce z 1900 roku, której wydawcą było wydawnictwo Fabian & Comp z Breslau a Ernst Dodeck z Brockau sprzedawcą, widoczna jest uliczna lampa gazowa na obecnej ulicy Chińskiej.

Ostatni pochówek na starym cmentarzu odbył się 11 października 1900 roku, który znajdował się na skrzyżowaniu Bahnhofstrasse i Gartenstrasse, a 15 października 1900 roku otwarto nowy cmentarz komunalny wspólny dla ewangelików i katolików.

Jeśli te zmiany w gminie w dużej mierze zostały przeprowadzone w ciągu 3 lat, nie dziwi fakt, że struktura administracji gminy potrzebowała zmiany. Wkrótce po przybyciu pierwszych urzędników liczba parafian uprawnionych do głosowania wzrosła do ponad 40 i tak rada parafialna zajęła miejsce zebrań parafialnych, w 1897 roku wybrano pierwszych 12 reprezentantów....

To już nie było możliwe, że właściciel ziemski może pełnić funkcję lidera społeczności na zasadzie dobrowolności. Ostatni sołtys, właściciel ziemski Gustav Staroste, po 3 latach administrowania gminą zrezygnował z urzędu ..... porucznik policji w stanie spoczynku Hermann Göllnitz z Magdeburga objął administrację 1 maja 1899 roku. Stanowisko wójta oferowano za 2000 marek i 300 marek zasiłku mieszkaniowego ... Zgłosiło się 164 kandydatów ze wszystkich zawodów. Praca wzrosła tak bardzo, że po krótkim czasie rada zatwierdziła dotację na utrzymanie nowej maszynistki, a po około roku zatrudnienie sekretarza. Nic dziwnego, że wraz z rozkwitem miasta wydatki rosły. Budżet gminy rósł z roku na rok i w roku 1900 osiągnął kwotę 386 500 marek w dochodach i wydatkach. Zrozumiałe jest, że coraz bardziej rosły obciążenia podatkowe..... W celu realizacji projektów, które były początkowo najbardziej potrzebne: budynek szkoły, zespół cmentarzy, kanalizacja i oczyszczalnia ścieków, brukowanie i oświetlenie ważnych ulic, gmina jest zmuszona zaciągnąć pożyczkę w wysokości 400 000 marek.

W 1896 roku w Breslau założone zostaje Brockauer Bau und Sparverein in Breslau Gesellschaft mit beschränkter Haftung (Brochowskie Towarzystwo Oszczędnościowo-Budowlane Sp. z o.o.), którego celem było budowa i zarządzanie domami, wynajmowanie i sprzedaż mieszkań jej członkom (62).

Do 11 listopada 1899 roku wybudowana została gazownia i elektrownia przy obecnej ulicy Chmurnej, której inspektorem został Rudolf Marschal. Mapa z zaznaczoną gazownią pochodzi z około 1912 roku, gdyż znajdują się na niej budynki willowe, które powstawały od maja 1908 roku ale nie ma między innymi budynku gimnazjum, które wybudowano w 1913 roku. W późniejszym czasie adres gazowni i elektrowni to Parkstrasse 31.

W październiku 1901 roku otwarto częściowo wybudowany nowy budynek szkoły podstawowej dla uczniów klas ewangelickich, a w marcu 1902 roku do budynku szkoły przenoszą się uczniowie klas katolickich oraz nastąpiło uroczyste otwarcie szkoły 3 kwietnia 1902 roku, który obecnie stanowi część szpitala imienia Antoniego Falkiewicza. Żadna z poniższych pocztówek nie przedstawia szkoły w chwili jej otwarcia, gdyż przedstawiają szkołę około 1908 roku.

W 1903 roku wybudowano wodociągową wieże ciśnień i powstaje gminne przedsiębiorstwo wodociągów i kanalizacji, poniżej akt otwarcia wodociągowej wieży ciśnień na którym znajduje się szereg podpisów w tym Alfonsa Dierschke i budowniczego wieży ciśnień, wodociągów i kanalizacji Reinholda Mestela. Jeszcze przed oddaniem obiektów do użytku w lipcu 1903 roku wielka powódź spowodowała zalanie zakładu odżelaziania czy nowego cmentarza ( zalane zostały z gminy Brockau Klein i Gross Tschansch). W Brockau zawiązano Komitet wsparcia sąsiednich gmin, które ciężko ucierpiały w wyniku powodzi (Komitee zur Unterstützung der schwer heimgsesuchten Nachbargemeinden). Gmina Brochów pomagała dostarczać mieszkańcom Księża Klein i Gross Tschansch wodę pitną. Codziennie rano i po południu kursowały dwa powozy z wodą, które zapewniała Ochotnicza Straż Pożarna z Brochowa.

Do chwili obecnej na terenie Brochowa znajdują się stare pokrywy na zaworach wodociągów w tym 4 z nazwą firmy Reinholda Mestela na ulicy Biegłej, Japońskiej, Pakistańskiej i Semaforowej. W latach 2014 - 2019 większość przedwojennych pokryw wodociągowych została zmieniona przez MPWiK. Ponadto są przedwojenne pokrywy hydrantów przy ulicy Leonarda da Vinci i pokrywa kanalizacji przy ulicy Warszawskiej.

Źródło dokumentu strona Towarzystwa Przyjaciół Brochowa

14 stycznia 1899 roku powstała Ochotnicza Straż Pożarna, która była dobrze wyposażona w nowy sprzęt. W 1904 roku wybudowana zostaje remiza straży pożarnej, która powstała z pewnymi problemami, gdyż po jej wybudowaniu okazało się, że bramy wjazdowe są zbyt małe aby mogły do budynku remizy wjechać posiadane przez ochotniczą straż pożarną pojazdy - Ostdeutsche Bau Zeitung z 29 czerwca 1904 roku strona 200. Poniżej budynek remizy straży pożarnej w 1908 oraz z 1912 roku ( w tle budynki na Breslauerstrasse). Firmą budującą remizę była Preuss & Podolski, Baugeschäft, Breslau Weissenburgerstrasse 40

W latach 1894 do 1914 powstaje szereg budynków mieszkalnych między innymi czerwone przy Breslauerstrasse, osiedle robotnicze przy ulicach Grosse Kolonienstrasse ( Chińska) i Wehrmanstrasse (3 Maja), budynki tworzące centrum przy ulicach - Bahnhofstrasse (Semaforowa), Hatzfeldstrasse (Afgańska), Breslauerstrasse (Mościckiego na odcinku od obecnej Semaforowej do Syjamskiej), Gartenstrasse (obecna Mościckiego od Semaforowej do Birmańskiej), Heydebrandstrasse (Wietnamska), Güntherstrasse (Pakistańska) i Lieresstrasse (Birmańska) budowanych głównie przez Brockauer Bau und Sparverein in Breslau EGmbH, również inwestorzy prywatni budowali na terenie Brockau kamienice między innymi architekt Manasse, który kamienice przy ul. Gartenstrasse sprzedaje na rzecz Milde – właścicielka restauracji, mistrz murarski Greishman z Breslau buduje budynek obecnej poczty, który wydzierżawia na 25 lat na rzecz Kaiserliche Post czy Max Günther - kolonia willi.

Rozwój budownictwa w Brockau nastąpił w 1908 roku po zmianie przepisów budowlanych i uzyskaniu przez gminę pozwolenia na budowę budynków czteropiętrowych, zamiast dotychczasowych trzypiętrowych. O wizycie na terenie Brockau starsze radnego rządowego Schimmelpfenniga, radnego rządowego Tidicka i asesora rządowego Hoberga informowała 17 kwietnia 1908 roku na stronie 1 Brockauer Zeitung, których celem było przygotowanie do wydania zarządzenie dotyczącego wysokości zabudowy. Stworzone w Brockau zostały strefy budowlane, które przewidywały 3 klasy budynków, a mianowicie: 1 klasa budynki czterokondygnacyjne, 2 klasa budynki trzypiętrowe z mieszkaniem szczytowym powyżej, 3 klasa budynki dwupiętrowe z mieszkaniem szczytowym powyżej i otwartą konstrukcją. Informacje o powstałych strefach budowlanych zamieszczone zostały w Brockauer Zeitung nr 70 z 1908 roku. Wraz z zatwierdzeniem stref budowlanych na podstawie przepisów policji budowlanej wprowadzone zostały między innymi przepisy dotyczące minimalnej szerokości ulic.

W lipcu 1907 roku w Brockau wydano lokalną ustawę zakazującą niszczenia krajobrazu miasta i terenów widokowych. Główny paragraf lokalnego statutu w Brockau stanowił, że należy odmówić zgody policji budowlanej, jeśli budynki wpływają na lokalizację i ulicę lub zakłócałyby krajobraz. Dotyczyło to następujących ulic i placów: 1) na terenie wokół obiektu na dawnym wiejskim stawie, 2) na terenie otoczenie ratusza i placów kościelnych, 3) w otoczeniu placu pomnikowego, 4) w dzielnicy domów wiejskich po obu stronach Flurstrasse.

W Brockau wydawano trzy dzienniki - Brockauer Anzeiger od 1899 do 1914, Brockauer Zeitung od 1900 - 1945 oraz Brockauer Volksblatt - kilka wydań od lutego do kwietnia 1920 roku (drukowana na terenie Breslau). Gazety Brockauer Anzeiger i Brockauer Zeitung drukowane były na miejscu. Brockauer Zeitung (właściciel Ernst Dodeck) drukarnia znajdowała się przy ulicy Bahnhofstrasse nr 12 (obecnie Semaforowa 18) - budynek drukarni istnieje do chwili obecnej. Brockauer Anzeiger wydawany był przez Oskara Seidela, redakcja dziennika mieściła się przy Bahnhofstrasse nr 6. Zdjęcia poniższe przedstawiające budynek, w którym mieściła się redakcja Brockauer Anzeiger pochodzi ze strony https://www.herder-institut.de oraz zdjęcie Brockauer Zeitung pochodzi ze zbiorów autora strony.

Brockauer Zeitung wydawał od 1 sierpnia 1900 roku do 1931 roku Ernst Dodeck był również jej redaktorem. Wydawnictwo Dodeck początkowo znajdowało się przy Heydebrandstrasse nr 3 (obecna ulica Wietnamska) a potem przy Bahnhofstrasse 12. Po jego śmierci gazetę wydawał jego syn Hans a w stopce redakcyjnej nadal figurował Ernst Dodeck z dopiskiem Erben (dziedziczyć)

Brokauer Zeitung w latach 1922-1933 był organem prasowym NSDAP w Brockau - informacja w książce Biały Franciszek, Ruch narodowosocjalistyczny w prowincjach śląskich, Wrocław 1987, str. 228.

Brockauer Zeitung wydawany był od 1900 roku z podtytułem Publikationen der Gemeinde und des Amtsbezirks Brockau, sowie für die Gemeinden Gross - Tschansch u. Klein-Tschansch, natomiast od roku 1930 gazeta miała podtytuł - Publikations - Organ für die Gemeiden Brockau, Gross- und Klein Tschanisch, Kattern, Tsechnitz, Kattern, Tscechnitz, Klettendorf, Krietern, Carlowitz, Rosenthal und Schottwitz. W zbiorach Biblioteki Uniwersytetu Wrocławskiego znajdują się gazety wydawane w latach 1908 - 1911,1913 - 1926,1930 - 1931,1933,1935,1937 - 1938,1940.

W budynku drukarni Ernsta Dodecka po wojnie początkowo był sklep papierniczo-zabawkarski natomiast pierwsze piętro było zamieszkałe, następnie przez wiele lat była tam restauracja Bajka i pijalnia piwa obok niej, potem przez kilka lat budynek stał pusty aż powstała restauracja Wiejskie jadło, która w listopadzie 2012 roku zmieniła nazwę na Rodeo a w 2013 roku zmieniono nazwę tej restauracji na Noce i dnie. Atrakcją przy restauracji były 3 małe kozy, które pasły się na podwórku przy oczku wodnym. Obecnie restauracja jest nieczynna od kilku lat i budynek oferowany jest do sprzedaży.

Wydawcą Brockauer Anzeiger był Oskar Seidel, redakcja dziennika mieściła się przy Bahnhofstrasse nr 6 - budynek nie istnieje. Brockauer Anzeiger wydawane było od 1899 roku do 1914 roku. Wydawany był z podtytułem Zeitung für den Landkreis Breslau.Haupt-Publikations-Organ für Brockau und Umgegend. W zbiorach Biblioteki Uniwersytetu Wrocławskiego znajdują się gazety wydawane od 1904 roku do nr 72 w 1914 roku z dopiskiem, że wydawanie gazety zostało zawieszone na czas wojny lecz po zakończeniu I Wojny Światowej nie zostało wznowione (Oskar Seidel zginął na froncie we Francji w 1915 roku).

Brockauer Volksblat wydawane było od lutego do marca 1920 roku, ukazało się kilka numerów tej gazety. Redaktorem był Sauerwein związany z Niemiecką Partią Ludową, a Brockauer Volksblatt został jej organem prasowym. Wobec nikłego zainteresowania nową gazetą zaprzestano jej wydawania w kwietniu 1920 roku.

W maju 1908 roku(63) Brockauer Einfamilienhaus Baugesellschaft (Brochowskie Towarzystwo Budowy Domów Jednorodzinnych), wmurowało kamień węgielny pod budowę pierwszej willi, które wznosiło na sprzedaż domy z własnych środków finansowych początkowo przy Flurstrasse ( od 1910 roku zmieniono nazwę tej ulicy na Parkstrasse - obecna Koreańska). Poniżej oferta cenowa budowanych willi z roku 1912 zamieszczona w książce Emil Fieck - Brockau und Umgebung Ein Führer für Fremde und Einheimischena, str. 71-73.

W 1825 roku w Brockau zamieszkiwało 351 osób, w 1830 roku - 360, w 1840 roku - 399 osób, w 1885 roku - 610 osób, w 1890 roku - 520 osób, w 1900 roku - 4691, 1905 roku - 5693 a w 1925 roku - 8736.

Die Gemeinden und Gutsbezirke des Preussischen Staates und ihre Bevölkerung. (Gminy i obwody dworskie państwa pruskiego i jego ludności) V. Provinz Schlesien wydane w Berlinie 1874 roku, strona 82- 83 zwiera następujące dane demograficzne Brockau na 1 grudnia 1871 roku - ludność ogółem 531 osób z tego 260 mężczyzn 271 kobiet, z tego urodzonych w Brockau 286, ewangelicy 273, katolicy 258. Osoby poniżej 10 lat 155, powyżej 10 lat - 376, potrafiący czytać i pisać - 329, analfabeci - 47. Ponadto podane były dane dotyczące Brockau na 3 grudnia 1867 - ludność ogółem 605 osób.

Na dzień 1 grudnia 1905 roku na podstawie danych statystycznych - powierzchnia Brockau liczyła 195,5 ha, w którym zamieszkiwało 5487 osób ( w liczbie tej nie są ujęci mieszkańcy dworu), z tego 2758 mężczyzn, gospodarstw domowych składających się z 2 lub większej ilości osób było 1173. Przewagę jeśli chodzi o wyznanie mieli ewangelicy, których było 3461 natomiast katolików było 2004 ( w tym 38 mówiących po polsku), ponadto było 15 wyznawców innych religii katolickich oraz 7 Żydów ⁽⁶⁴⁾.

Na podstawie ksiąg Standesamt Brockau (urząd stanu cywilnego) w 1903 roku zarejestrowano od 1 kwietnia 298 urodzeń, z tego w Brockau (Brochów) - 183, Gross Tschansch (Księże Wielkie) - 23, Klein Tschansch (Księże Małe) - 66, Dürrgoy (Tarnogaj) - 25 i Klein Sägewitz (Solniki) - 1.

W 1905 roku odnotowano 362 urodzenia, 1906 - 359 urodzeń, 1908 - 397 urodzeń, 1909 - 388 urodzeń a w 1911 - 82 urodzenia. Na podstawie ksiąg Standesamt Brockau w 1903 (od kwietnia) odnotowano 195 zgonów, 1907 - 202 zgony, 1910 - 143 zgony a w 1911 - 133 zgony. Natomiast w 1903 roku Standesamt Brockau odnotował zawarcie 53 małżeństw, 1907 - 69, 1908- 55,1909- 61 a w 1911 - 60 (65).

W październiku 1908 roku według danych urzędu w Brockau było: a) 6342 mieszkańców gminy Brockau, b) 213 mieszkańców dworu. Całkowita liczba mieszkańców Brockau wynosi 6555 ⁽⁶⁶⁾.

Brockauer Zeitung ⁽⁶⁷⁾ przedstawił wynik ostatniego spisu ludności, który był następujący: w Brockau policzono 3383 mężczyzn i 3507 kobiet, a w folwarku 228 osób, czyli w obu dzielnicach mieszkało łącznie 7118 osób. Ponadto przedstawione zostały wyniki ostatnich 4 spisów, które dają ciekawy obraz o rozwoju wsi Brockau:

Brockau : Dwór:

1895 - 552, 1895 - 121

1900 - 4961 1900 - 131

1905 - 5487 1905 - 206

1910 - 6890 1910 - 228

W 1910 roku powierzchnia gminy wynosiła 486,1 ha. Poniższa mapa przedstawia przyrost ludności między innymi Brockau w latach 1871 - 1910.

W 1911 roku ⁽⁶⁸⁾ na podstawie danych z przeprowadzonego spisu ludności ludność Brockau wynosiła 6891 ( według Statistisches Jahrbuch für den Preufsischen Staat, str. 20, Berlin 1916 - taka liczba ludności w Brockau była na dzień 1 grudnia 1910 roku), z czego w rozbiciu na wyznanie było: katolików 2632, ewangelików 4239, Żydów 8, niewierzących 12.

Najwięcej danych dotyczących ruchu ludności w Brockau przedstawione zostało w wydaniu Brockauer Zeitung nr 64 strona 1 z 11 czerwca 1913 roku, gdyż podane zostały dane za lata 1895 - 1912. Dane te nie zawierają ludności zamieszkującej w folwarku (dworze).

W kolejnych latach liczba ludności w Brockau wynosiła - 1920 - 8200, 1925 - 8736, 1928 - 8631, 1933 - 8373, 1939 - 8691 ( w wydawnictwie Statistik der Deutschen Reichs str. 66 ludność Brockau na 1 stycznia wynosiła - 8526).

Osiedle Brochów na 30 czerwca 2019 roku liczyło 7579 mieszkańców ( w tym 234 zameldowanych na pobyt czasowy) zatem mieszkańców było mniej niż w Brockau w 1920 roku, gdyż w tym czasie było ich 8200. Na 31.12.2021 rok liczba ludności Brochowa wynosiła 7823 osoby.

Od 1 stycznia 1908 roku gminę Brockau tworzą - wsie Brockau, Gross Tschansch i Klein Tschansch a stan ten uległ zmianie 1 kwietnia 1928 roku, gdy Gross- i Klein Tschansch zostały włączone do miasta Breslau ⁽⁶⁹⁾. Widocznymi znakami takiej zmiany terytorialnej jest znajdujący się do chwili obecnej na skrzyżowaniu ulic Popielskiego i Brochowskiej granitowy słupek wskazujący granice miasta Breslau i gminy Brockau oraz kamień graniczny znaleziony po powodzi w 1997 roku przy ulicy Popielskiego, który aktualnie znajduje się przy siedzibie Towarzystwa Przyjaciół Brochowa przy ulicy Warszawskiej 1.

5 lipca 1908 roku ukończono budowę nowej siedziby władz gminy - ratusz przy Bahnhofstrasse ( Semaforowa), który rozbudowany został w 1936 roku oraz 1946 roku a poddany rewitalizacji w latach 2019-2020.

Przekazania kluczy do ratusza przez Ernsta Denecke naczelnikowi Alfonsowi Dierschke

Ogromne znaczenie dla dalszego rozwoju Brockau miały kilkuletnie starania naczelnika Alfonsa Dierschke związane ze zmianą obowiązujących przepisów budowlanych dla terenów wiejskich celem utworzenie stref budowlanych, które umożliwiały budowę budynków czteropiętrowych zamiast dotychczasowych trzypiętrowych ⁽⁷⁰⁾. Zatwierdzenie nowych stref budowlanych nastąpiło w maju 1908 roku a następnie naczelnik zlecił sporządzenie rozporządzenia policyjnego jako uzupełnienie dotychczasowych przepisów budowlanych.

24 czerwca 1911 roku - powstaje 1 Brochowskie Stowarzyszenie Rowerowe 1911 (Erster Brockauer Radfahrer Verein 1911), które jest pierwszym zorganizowanym stowarzyszeniem sportowym w Brockau. Wcześniej w Brockau istniały stowarzyszenia związane z kościołami na przykład Kathol. Männer Verein, St. Vicenz Verein, Evangel. Arbeiter Verein czy Evangel Jünglings Verein,

W 1911 roku oddano do użytku dwa kościoły – ewangelicki (nie istnieje) oraz katolicki.

W latach 1912 – 1914 Brockau połączony jest z Breslau linią trolejbusową. Jeszcze przed I wojną światową 16 marca 1912 roku firma Gleislose Bahn Brockau GmbH (Kolej Bezszynowa Brochów Spółka z o.o.) połączyła Breslau z Brockau linia trolejbusową. W dniu 15 marca 1912 roku trolejbus odbył pierwszy kurs wraz z oficjelami m.in. dr Ernst Wichelhaus (starosta ziemskiego powiatu wrocławskiego), dr Alfons Dierschke (naczelnik gminy Brockau), radca rządowy Meyer, radca pocztowy Mende (jako przedstawiciel Wyższej Dyrekcji Poczty) a także dyrektor Dunker - z Gesellsachft Köhlers Bahnpatente ( przedstawiciel jednego ze współudziałowców przedsięwzięcia). Poniżej zdjęcia przedstawiają trolejbus na pętlach przy obecnej ulicy Skibińskiego (widoczne szyny tramwajowe) oraz w Brockau ( na wprost widoczna droga do Bieńkowic).

Zdjęcie pochodzi z książki E. Fieck, Brockau und Umgebung Ein Führer für Fremde und Einheimische, str. 43 Zdjęcie udostępnione przez Tomasza B

W dniu następnym rozpoczęły się regularne kursy trolejbusów, pierwszy wyjechał trolejbus z Wilczego Kąta w kierunku Brockau o godz. 6.00, z Brockau w kierunku odwrotnym o 6.16 ⁽⁷¹⁾. W 1913 roku odjazdy pierwszego trolejbusu spod lokalu Gute Laune następowały od godz. 3.20 o czym informowała w czerwcu lokalna gazeta Brockauer Zeitung.

Schlessische Chronik nr 22 str. 596 z 15.08.1913 Gimnazjum na widokówce wydanej przez E. Dodecka z 1926 roku

We wrześniu 1912 roku rozpoczęto budowę gimnazjum, którego budowę ukończono po 7 miesiącach i 4 kwietniu 1913 roku nastąpiło uroczyste przekazanie kluczy przez budowniczego Maxa Günthera dla architekta Ernsta Denecke z Berlina, który wręczył je naczelnikowi gminy dr Johannesowi Hermannowi ⁽⁷²⁾. Nastąpiło uroczyste otwarcie prywatnego gimnazjum w Brockau.

15 czerwca 1913 roku w Brockau obchodzono srebrny jubileusz cesarza (Kaiserstag), którego obchody miedzy innymi w postaci pochodu z pochodniami zorganizował Brockauer Krieger-Verein, odbył się koncert orkiestry Pułku Artylerii Polowej nr 6 z Breslau oraz szereg innych imprez. Natomiast 22 czerwca w lokalu Peukera gmina zorganizowała festyn na który mieszkańców zapraszał naczelnik gminy dr Hermmann - ogłoszenie ukazało się w Brockauer Zeitung nr 68 z dnia 20 czerwca 1913 roku.

Od 1908 roku działało w Brockau kino przy Bahnhofstrasse nr 7 (obecna ulica Semaforowa), które istniało najprawdopodobniej do lutego 1945 roku, seanse odbywały się początkowo 4 razy w tygodniu a w latach 40-tych 5-7 razy w tygodniu. Właścicielami kina byli między innymi Gustav Knappe, Bruno Reinisch, Adolf Ochlich, Max Krusch, Ella Strumpf a ostatnimi Marta Gossaint (mieszkanka Brockau), Alfons Giessmann (mieszkał w Breslau). Poniżej informacja o przejęciu kina przez Adolfa Ochlicha zamieszczona w Brockauer Zeitung w numerze 35 na stronie 1 z 1914 roku obok pocztówka z 1928 roku przedstawiająca ulicę Bahnhofstrasse - na pierwszym planie wejście do kina.

Od 1930 roku w tym samym obiekcie działało drugie kino - seanse 3 razy w tygodniu - właścicielem był Max Kehrer ⁽⁷³⁾. W 1941 roku siedziba kina - Kammer- Lichtspiele - znajduje się na Winkler Allee 3, a właścicielką była Marta Gossaint (74).

W okresie powojennym na terenie Brochowa w dawnym teatrze ludowym od drugiej połowy lat 50- tych funkcjonowało kino Sygnał, które zostało zlikwidowane w 1978 roku.

Trudny okres I wojny światowej, związany głównie z blokadą morską Niemiec, spowodował, że w całej Rzeszy wdrożono system racjonowania żywności za pomocą kartek. Uprawniały one do zakupu wyznaczonych towarów w ściśle określonych ilościach. Od 25 stycznia 1915 r. początkowo w większych miejscowościach całej Rzeszy w tym m.in w Breslau, wprowadzono kartki na chleb i mąkę. W Brockau te produkty podlegały reglamentacji od 15 marca 1915 roku na podstawie rozporządzenia władz gminy. Później reglamentacji podlegały także masło, ziemniaki, mięso czy cukier. W 1916 r. wprowadzono kartki na odzież i bieliznę, a od marca 1917 roku także na węgiel. System kartkowy obowiązywał na terenie Rzeszy jeszcze po zakończeniu wojny do 1920 roku. Ponownie reglamentacje na terenie Brockau wprowadzono m.in chleba poprzez system kartkowy w 1939 roku.

15 stycznia 1916 roku przez stację w Brockau przejechał pociąg interkontynentalny Balkanzug, którego trasa biegła z Berlina do Konstantynopola. Pociąg kursował dwa razy w tygodniu w jedną stronę i tyle samo w drugą. W związku z przejazdem pociągu zmieniony został rozkład jazdy pociągów lokalnych na stacji w Brockau o czym informowała Brockauer Zeitung w numerze 7 strona 1 z 16 stycznia 1916 roku.

Ostatni przejazd tego pociągu przez Brockau był 15 października 1918 roku.

Zapoczątkowane rewolucją listopadową wystąpienia ludności na Dolnym Śląsku trwały od początku 1919 roku. Pod koniec czerwca 1919 roku wystąpili kolejarze z Wrocławia, Brochowa i Oleśnicy, protestując przeciw „reakcyjnej postawie kierownictwa kolei". Na strajkujących skierowano wojsko, a w starciach zginęło 5 osób ⁽⁷⁵⁾.

Verein der Gartenfreunde in Brockau ( Stowarzyszenie Przyjaciół Ogrodów w Brockau) powołane zostało 27 lipca 1921 roku a jego celem statutowym były między innymi wykłady i prezentacje praktyczne z zakresu uprawy owoców i warzyw, zwalczania szkodników, konserwacji, ulepszanie i ochrona publicznych obiektów ogrodniczych, rozdawanie roślin dzieciom, utrzymanie balkonów.

W 1922 roku dokonano na terenie stacji rozrządowej w Brockau modernizacji torów oraz przebudowy lokomotywowni na kwotę ponad 1 mln marek ⁽⁷⁶⁾, gmina Brockau przejmuje od skarbu państwa tereny przy Breslauerstrasse i przystępuje do budowy osiedla mieszkaniowego (obecnie ulica Mościckiego).

Brockau nazywany był miastem ogrodów. Cytat pochodzi ze wspomnień Richarda Dubil i Ingrid Langner „Teraz udamy się na ulicę Dużą Kolonialną (obecnie Chińska) gdzie po lewej stronie położone są liczne ogródki działkowe. Także w innych miejscach napotkamy na z pietyzmem wypielęgnowane ogródki. Z tego to też powodu Brochów zyskało sobie sławę jako miasto ogrodów”. Pierwsze klasyczne miasto-ogród, powstało w 1903 roku w Letchworth w Anglii, według idei E. Howarda. Na gruncie niemieckim idea „miast-ogrodów” nabrała nieco odmiennego, od howardowskiego, charakteru ponieważ urbaniści niemieccy podjęli próbę stworzenia raczej ogrodowych przedmieść, mających rozwiązać także problemy przeludnienia wielkich miast. Częstą zasadą stosowaną przez niemieckich architektów było zastępowanie rozległych ogrodów, ukwieconymi balkonami i tarasami lub osiedlowymi parkami.

Jednym z pierwszych zrealizowanych w 1921 roku przez Ernsta Maya i Herberta Boehma (tylko częściowo) osiedli tego typu, był wrocławski Brochów, przeżywający swój wielki rozkwit od roku 1896, związany z rozwojem kolejnictwa. Realizacja była zlecona przez Wohnungsbaugesellschaft der Büroangestellten in Brockau (Stowarzyszenie Mieszkaniowe Urzędników w Brochowie).

Zakup w 1924 roku przez gminę 5 morgowej nieruchomości doktora Augusta Ollendorfa za 81 000 marek, teren między Hauptstrasse a Schulstrasse ⁽⁷⁷⁾. Na działce tej w późniejszym okresie gmina wybudowała halę sportową. Hala sportowa w okresie działań wojennych w 1945 roku została zniszczona. Poniżej zdjęcie lotnicze z 1947 roku ukazujące zniszczona halę sportową i nieuszkodzone zabudowania istniejące do dzisiaj przy ulicy Centralnej 7 (Firma Feryl).

W latach 1923 - 1924 roku wykonano elektryfikację linii kolejowej z Brockau do Arnsdorf (obecne Miłkowice koło Legnicy) gdzie następowało rozdzielenie linii w kierunku Drezna przez Węgliniec oraz na Berlin przez Żagań.

Pomnik na litografii wykonanej przez Oscara Paetzoldta z Breslau - źródło zdjęcia Internet Pomnik na pocztówce wydanej przez Ernsta Dodecka ze zbiorów autora

Na terenie Brockau 26 października 1924 roku zorganizowano uroczystości związane z odsłonięciem pomnika poległych w czasie I wojny światowej mieszkańców Brockau i okolic. Podczas tych uroczystości doszło do zamieszek pomiędzy członkami Stahlhelmu (Stahlhelm, Bund der Frontsoldaten - Hełm stalowy, Związek Żołnierzy Frontowych) i Reichsbanner (Reichsbanner, Reichsbanner Schwarz-Rot-Gold - Sztandar Rzeszy Czarno-Czerwono-Złoty)(78).

W 1926 roku administracja powiatowa powierzyła firmie Meltzer & Kreuz z Breslau przygotowanie projektu regulacji terenów zalewowych. W Brockauer Zeitung nr 147 str. 15 z 11 grudnia 1926 roku ukazał się anons prasowy informujący o rozpoczęciu lokalnych działań geodezyjnych. Jednocześnie starosta prosi właścicieli ziemskich o umożliwienie pracownikom firmy wejścia na teren ich posesji na równinie zalewowej i jak najpełniejsze wsparcie ich informacją. Ponadto starosta zaznacza, że zgodnie z przepisami o policji polowej i leśnej nie wolno usuwać ani uszkadzać miejscowych znaków geodezyjnych, takich jak paliki, słupy itp.

19 czerwca 1926 roku na boisku szkolnym oddano do użytku siłownię z przyrządami do ćwiczeń gimnastycznych. Przekazania siłowni dokonał naczelnik gminy dr Ernst Pause a odebrał ją rektor szkoły Karl Wollniok ⁽⁷⁹⁾.

Z Brockau do Breslau w okresie międzywojennym funkcjonowały wygodne połączenia komunikacyjne: kolejowe (kursowało kilkanaście pociągów na dobę) oraz autobusowe linia B (od pierwszej litery miejscowości - autobus kursował od 24 lipca 1927 roku), którego trasa była następująca do dworca kolejowego w Brockau - potem jechał przez Bahnhofstrasse, Haupstrasse, Grosse Kolonie Strasse i dojeżdżał na pętlę koło restauracji Zur Guten Laune. Wcześniej była planowana trasa przejazdu autobusu przez Gartenstrasse do pętli a powrót przez wymienione wcześniej ulice. Autobus kursował co 30 minut od godziny 6.17 (pierwszy kurs) do 22.17 (ostatni kurs), do końca 1944 roku. Trasa autobusu, podobnie jak trolejbusu, zaczynała się przy obecnej ulicy Skibińskiego ( naprzeciwko Parku Wschodniego), gdzie była pętla tramwajowa z tym, że od 24 stycznia 1927 roku początkowo autobus kursował jedynie do Księża Wielkiego.

Czasopismo Katolik nr 106 z dnia 24 sierpnia 1929 roku pod tytułem „Nieszczęście kolejowe w Brockau pod Wrocławiem” informuje o zderzeniu w dniu 15 sierpnia pociągu osobowego jadącego z Wrocławia na Śląsk. W katastrofie cytuje „Pociąg osobowy zdążający z Wrocławia na Śląsk zderzył się z wozem motorowym (tak zwany Triebwagen) tak mocno, iż maszyna przebiła prawie na wylot motorówkę, rozbijając ją na drzazgi. Skutki zderzenia jak najfatalniejsze: jeden szafner (konduktor) na miejscu zabity, palacz motorówki i 9 pasażerów ciężko rannych a kilkunastu innych mniej rannych" ⁽⁸⁰⁾.

Zdjęcie pochodzi Schlesische Illustrierte Zeitung Głaz Friesena w 1975 roku 2010 roku

nr 32 str. 1 z 1928 roku

6 stycznia 1929 roku Jahngedenkstein, wysoki głaz narzutowy znaleziony podczas budowy kanału na Winkler-Allee, został postawiony na „Friesenplatze” (boisko Turn Verein Friesen) W maju tego roku głaz został konsekrowany - poświęcony Friedrichowi Jahnowi. Na Brochowie głaz znajduje się na boisku Orlik i powszechnie nazywany głazem Frisena.

16 czerwca 1929 roku odbył się na terenie Brockau dzień stowarzyszenia ochotniczych straży pożarnych w trakcie którego nastąpiło poświęcenie flagi ochotniczej straży pożarnej w Brockau, która obchodziła 30 rocznicę powstania. W poprzednim roku 17 sierpnia 1928 roku przy ochotniczej straży pożarnej w Brockau powstała młodzieżowa sekcja, która była jedną z pierwszych w Niemczech. Zdjęcia powyżej przedstawiają ćwiczenia sekcji młodzieżowej przy wieży ciśnień i szkole ⁽⁸¹⁾.

1 stycznia 1930 roku utworzono w Brockau lokalne biuro kontroli mięsa, którego kierownikiem został Franz Hauser, gdyż wieloletnie starania o utworzenie na terenie Brockau rzeźni nie przyniosły skutku. Lekarz weterynarii Hauser na zlecenie gminy od 1908 roku zajmował się kontrolą mięsa na terenie Brockau w swojej siedzibie przy Parkstrasse 20. W 1908 roku Brockau miał 6882 mieszkańców, dokonano uboju: 291 sztuk bydła, 1642 świń, 300 cieląt, 44 owiec; w 1932 r. z 8972 mieszkańcami, ubito 354 sztuk bydła, 2690 świń, 527 cieląt i 54 owiec.

Starania gminy od 1910 roku w sprawie budowy rzeźni zakończyły się niepowodzeniem z powodu kwestii finansowych i nierozstrzygniętej sprawy włączenia Brockau do Breslau.

Podczas posiedzenie rady gminy w styczniu 1930 roku zatwierdzono umowę na budowę stacji benzynowej przy Gartenstrasse (stary rynek) z Romano-Ossag-Gesellschaft, która nie została zrealizowana ⁽⁸²⁾. W późniejszym okresie na rogu ulicy Bahnhofstrasse i Kirchstrasse powstał punkt paliwowy Tankstelle - Oler. Dt. Benzin und Petrolum Gmbh Bahnhofstrasse 7.

Zdjęcie pochodzi z albumu Ellinor Teske Heimatort z 1985

W lipcu 1930 roku poczta zainstalowała w Brockau przy Gartenstrasse (na wysokości starego cmentarza) telefon na monety o czym informowała miejscowa gazeta. Budka telefoniczna widoczna jest na zdjęciu po prawej stronie.

Ponadto w lipcu 1930 roku miały miejsce w Brockau dwa ważne wydarzenia o których informowała Brockauer Zeitung. W dniu 4 lipca 1930 roku Brockauer Bau- und Sparverein oddał do użytku łaźnie publiczne w spółdzielni architektem zajmującym się przebudową starej wieży ciśnień i budowy dwóch budynków był Max Wassertheuer z Breslau. Do starej nieczynnej wieży ciśnień, która stanowiła pomieszczenie kasy i poczekalni, należącej do spółdzielni dobudowano dwa skrzydła, w których znalazły się między innymi pomieszczenia na wanny, prysznice, garderoby oraz warsztaty na potrzeby spółdzielni.

W tym samym dniu powstało Verschönerungsverein Brockau, e. V. (Stowarzyszenie Upiększania Brockau), o czym informowała miejscowa gazeta w następujący sposób „Wczoraj w restauracji „Zur Gute Laune” odbyło się pierwsze posiedzenie Kapituły Nagrody. Wskazuje się ponownie, że rejestracje frontowych ogrodów, zdobionych balkonów i okien, również od osób niebędących członkami, przyjmowane są najpóźniej do 31 lipca. Stowarzyszenie właścicieli domów w Brockau przekazało darowiznę w wysokości 30 marek. Przy niskich składkach członkowskich w wysokości 25 fenigów miesięcznie takie darowizny są bardzo mile widziane, a stowarzyszenie z wdzięcznością przyjmuje każdą darowiznę. Członkowie powinni być zainteresowani informacją, że stowarzyszenie zostało wpisane do rejestru stowarzyszeń w sądzie rejonowym" ⁽⁸³⁾.

Brockauer Bau- und Spar-vereins wybudował w 1930 roku domy przy Winkler Allee 2-3 z 8 mieszkaniami i pomieszczeniami biurowymi, w których otwarto nową pocztę. Ponadto wybudowane zostały budynki przy Pulststrasse 42-44 z 15 mieszkaniami ⁽⁸⁴⁾.

Brockauer Zeitung w nekrologach z dnia 1 kwietnia 1931 roku informowała o śmierci w dniu 29 marca redaktora naczelnego tej gazety Ernsta Dodecka.

W Breslau 31 maja 1931 roku Stahlhelm zorganizował 12 Reichsfrontsoldatentag (Dzień Żołnierzy Frontu Rzeszy w Breslau) w związku z tym wydarzeniem na terenie Brockau zorganizowane były kwatery prywatne dla Stahlhelmu, najwięcej kwater zorganizowano na terenie majątku Franza Waltera. O pobycie Stahlhelmu na terenie Brockau informowała Brockauer Zeitung w numerze 62 str. 9 z 27 maja i numerze 63 strona 7 z 29 maja 1931 roku.

Wybory do Reichstagu i Landstagu 5 marca 1933 roku w Brockau (również w całej Rzeszy) wygrała NSDAP wyniki głosowania zamieściła Brockauer Zeitung nr 29 na stronie 2 z 8 marca 1933 roku.

Wybory do rady gminy przeprowadzone zostały 12 marca 1933 roku. W wyborach oddano 5009 ważnych głosów. Na National-Sozialistische-Deutsche-Arbeiter-Partei, Hitler-Bewegung (NSDAP) oddano 2651 głosów co dało tej partii 13 mandatów radnych, na Deutsche Zentrumspartei (Niemiecka Partia Centrum) oddano 801 głosów co dało 3 mandaty radnych, na Sozialdemokratische-Partei-Deutschlands (SPD) oddano 581 głosów co przełożyło się na 2 mandaty radnych podobnie jak Evangelisch-soziale Liste (Evangelicka Lista Społeczna), na którą oddano 584 głosy - 2 mandaty a Kampffront schwarz-weiß-rot (czarno-biało-czerwony) otrzymał 1 mandat. Żadnego mandatu nie zdobyła Kommunistische-Partei-Deutschlands (Komunistyczna Partia Niemiec) na którą oddano 141 głosów.

Brockauer Zeitung w numerze 53 na stronie 5 z 2 maja 1933 roku zamieściła informację o aresztowaniu w Brockau członka K.P.D.(Kommunistische-Partei-Deutschlands) nie podając żadnych danych personalnych, który został przeniesiony do obozu koncentracyjnego w Breslau, po tym, jak stwierdzono, że ma nielegalne materiały.

Obóz koncentracyjny w Breslau - KZ Dürrgoy - założony został wiosną 1933 roku w pobliżu zlikwidowanych zakładów chemicznych „Silesia” (obecna ulica Bardzka). Był pierwszym obozem koncentracyjnym na terenie Breslau. Pomysłodawcą utworzenia obozu był dowódca SA na Śląsku i szef policji wrocławskiej Edmund Heines (rozstrzelany podczas „nocy długich noży” z 29/30 czerwca 1934 roku). Strażnikami w obozie byli członkowie SA dopuszczający się wobec więźniów różnych okrucieństw. Obóz został rozwiązany w sierpniu 1933 roku, kiedy informacje o traktowaniu więźniów doszły do opinii publicznej między innymi Breslau. Przetrzymywanych w obozie więźniów wywieziono do innych obozów koncentracyjnych. W obozie tym przebywali między innymi były prezydent parlamentu Republiki Weimarskiej Paul Löbe, nadprezydent prowincji wrocławskiej Hermann Lüdemann czy burmistrz Wrocławia Karl Mache.

Brockauer Zeitung nr 100 strona 8 z 15 października 1933 roku informowała o zmianach w ratuszu w następujący sposób „Wchodząc do naszego ratusza, od razu zauważasz nowy wygląd klatki schodowej. Wchodzących witają dwa podstawowe niemieckie powiedzenia: „Wspólnota stoi przed własnym interesem” i „Nic dla nas, wszystko dla Niemiec”. Te dwa powiedzenia są sformułowane przez przodków nowych Niemiec, centralne pole wieńczy godło państwowe. Ponadto pomieszczenie urzędu stanu cywilnego zostało usunięte z ciemnego, nieprzyjaznego pomieszczenia i umieszczone w jasnym, przyjaznym pomieszczeniu”.

W niedzielę 22 października 1933 roku SS-Sturmbann V/16 Breslau Land organizował paradę w Brockau połączoną z jesienną inspekcją. Ludność Brockau proszona była o wywieszenie flag i żywy udział w uroczystości, aby nawiązać bliskie więzi z eskadrą ochronną NSDAP (Brockauer Zeitung nr 126 strona 9 z 22 października 1933 roku)

Od 24 października 1933 roku Brockau posiadał nowego burmistrza którym został kapitan porucznik marynarki wojennej w stanie spoczynku Karl Herrmann. Naczelnik gminy tytułowany był burmistrzem pomimo tego, że Brockau formalnie stał się miastem w 1939 roku.

Zdjęcia z akcji Winterhilfswerk pochodzą z Brockauer Zeitung z 1933 roku.

W listopadzie 1933 roku ramach pomocy zimowej (Winterhilfswerk) na terenie Brockau pomocą socjalna objętych było 435 rodzin z ponad 1300 członkami. W ten sposób realizowano hasło kanclerza Rzeszy Adolfa Hitlera „Nikt nie powinien głodować i marznąć”.

Zdjęcie krzyża pochodzi z Internetu

W środę 30 stycznia 1935 roku w sali gimnastycznej w Brockau odbyła się uroczystość wręczenia Brochowianom 300 krzyży honorowych przez szefa urzędu i gminy Karla Herrmanna, który przeczytał akt nadania i wspomniał, że odznaczenie to przyznawane jest weteranom wojennym oraz wdowom i rodzicom, których synowie polegli na froncie. Krzyż był wykonany z brązu miał datę 1914 - 1918, dwa miecze były skrzyżowane i przymocowany do czarno-biało-czerwonej opaski. Krzyż honorowy wręczany był w podziękowaniu i uznaniu ducha walki na froncie lub koleżeństwa na froncie.

W Brockau od 1933 - 1935 roku znajdowały się ogrodnictwa należące do Konrada Rumbauma (przy ulicy Polnej - Feldstrasse), Otto Rumbauma ( przy ulicy Centralnej - Hauptstrasse 26 a-c), Hansa Schneidera (przy ulicy Wiaduktowej -Vorwerkstrasse) oraz ogrody Schrebera (przy ulicy Warszawskiej - Winklerallee), które wcześniej należały do Reinholda Behnscha, Roberta Sterna czy Karl Grothe (dawne ogrodnictwo Hermanna Grothe). Ponadto w Brockau była szkółka leśna należąca do Reinholda Behnscha (potem Roberta Sterna), do której prowadziła ścieżka - Baumschulenweg (obecna ulica Nepalska).Ogrodnictwa oprócz Reinholda Behnscha ( Robert Stern ) i Karla Grothe funkcjonowały do 1945 roku.

NSDAP w Brockau zorganizowała 17 marca 1935 roku coroczne uroczystości związane z dniem żałoby narodowej - (Volkstrauertag). Zbiórka uczestników ze sztandarami odbyła się przy Schulstrasse (obok restauracji Michalik) skąd delegacje wyruszyły w kierunku pomnika poległych Brochowian w I Wojnie Światowej, gdzie zostały złożone wieńce.

Bau- und Sparvereins in Brockau oddał do użytku wiosną 1935 roku dwa budynki mieszkalne przy Breslauer Strasse 37 i 38, w każdym z nich było po 9 mieszkań.

W Brockau odbyły się pod patronatem NSDAP uroczystości związane z „Ruchem 9 listopada”. Wczesnym rankiem długa kolumna maszerowała pod pomnik wojenny, aby tam złożyć wieniec ku czci bohaterów, którzy oddali swoje życie w walce o III Rzeszę. W imieniu NSDAP pod pomnikiem przemawiał Ernst Lipsius w następujących słowach „Tutaj stoimy, starzy i młodzi, gotowi do posłuszeństwa naszemu przywódcy aż do śmierci, jak nakazuje prawo naszego imperium”.

Lipsius jako przedstawiciel NSDAP w Brockau i burmistrz Karl Herrmann złożyli wieńce w imieniu gminy.

15 maja 1936 roku około godziny 22.54 przez stację Brockau ( wyjechał z Breslau o 22.49) po raz pierwszy przejechał ekspres „Fliegender Schlesier” (Latający Ślązak) jadący z Berlina do Beuthen (Bytom).Od dnia następnego były to dwa przejazdy. Ekspres ten kursował do 21 sierpnia 1939 roku, gdyż z chwilą rozpoczęcia wojny z Polską zawieszone zostały wszystkie pociągi pośpieszne kursujące w Rzeszy, gdyż przejęte zostały do transportu oficerów. Pociąg ten przystosowany był do jazdy z prędkością maksymalną 160 km/godzinę. Trasę Bytom - Berlin pokonywał ze średnią prędkością 109 km/godzinę. Najszybciej poruszał się na odcinku Berlin - Wrocław ok.129 km/godzinę, gdyż nie zatrzymywał się nigdzie po drodze. Postoje ekspresu we Wrocławiu były 3 minutowe.

„Fliegender Schlesier" przejeżdżał przez Brockau dwukrotnie w ciągu dnia około 6.54 (przyjeżdżał do Breslau o godzinie 6.58) z Beuthen do Berlina i ok. 23.02 w kierunku odwrotnym (wyruszał z Breslau o 22.57). Trasę obsługiwał pociąg o nr 234 wyprodukowany w zakładach Linke-Hoffman Werke w Breslau - późniejszy PaFaWag ( oznaczony był jako SVT 137 234 typu Lipsk - miał początkowo nosić nazwę Breslau, po zakończeniu wojny najprawdopodobniej ten skład trafił na stan PKP a następnie został przekazany w 1955 roku do Niemieckiej Republiki Demokratycznej w ramach wymiany taboru między tymi państwami) ⁽⁸⁵⁾.

Widokówka basenu pochodzi z albumu Ellinor Teske Heimatort z 1985 Zdjęcie basenu z 1960 roku pochodzi ze zbiorów autora strony

W lipcu 1936 roku oddany zostaje do użytku otwarty basen kąpielowy, który w lutym 2019 roku został wyburzony a na jego miejscu powstał Aqua Park - oficjalna nazwa obiektu to Basen Brochów.

W 1939 roku nadane zostają prawa miejskie Brockau, które posiada do 1951 roku to jest do czasu włączenia do Wrocławia, wtedy Brochów staje się osiedlem w dzielnicy Krzyki. Od 1 czerwca 1939 roku Brockau ma nadane prawa miejskie i był największym miastem powiatu wrocławskiego ⁽⁸⁶⁾, w którym prawa miejskie posiadały również Kanth (Kąty Wrocławskie) i Zobten (Sobótka). Pierwszym tytularnym burmistrzem w Brockau - był Karl Herrmann a kolejnym Brunon Kurzbach. Miasto Brockau a następnie Prochów i w końcu Brochów istniało do 1 stycznia 1951 roku - w tym roku zostało włączone do Wrocławia a ostatnim burmistrzem był Antoni Szewczyński. Wiele źródeł w Internecie podaje, że nastąpiło to 1 stycznia 1951 roku, gdy w Archiwum Państwowym we Wrocławiu są protokoły z posiedzeń Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Brochowie datowane na marzec 1951 rok (w dalszej części strony znajduje się fotografia z posiedzenia Prezydium MRN).

Na terenie Brochowa na stacji rozrządowej, przy ulicach Mościckiego, Semaforowej, Japońskiej, Warszawskiej i placu Mongolskim do chwili obecnej znajduje się szereg schronów i szczelin przeciwlotniczych, które zostały zbudowane po wydanej Luftschutzgefetzes z 26 lipca 1935 roku (Ustawa o obronie przeciwlotniczej) oraz zarządzeniu Adolfa Hitlera z 10 października 1940 roku, których celem była m.in. ochrona ludności przed nalotami lotniczymi.

Pismem z 13 października tego roku Hermann Göring przekazał zarządzenie do realizacji m.in. Ministrowi Przemysłu Zbrojeniowego Rzeszy - dr inż. Fritz Todt, który zginął w lutym 1942 roku w katastrofie lotniczej w Wilamowie koło Kętrzyna. Zarządzenie z 10 października 1940 roku nakazywało tworzenie schronów również w budynkach użyteczności publicznej - schrony powstały wcześniej w Ratuszu (wzmocnione piwnice, widoczne były otwory wentylacyjne, rolety przeciwgazowe w piwnicach od strony ulicy Japońskiej i podobne od strony podwórka zlikwidowane w ramach rewitalizacji obiektu w 2019 roku) oraz szkole ludowej (obecnie szpital, gdzie na podwórku szkolnym zbudowano schron przeciwlotniczy widoczny od strony ulicy Japońskiej, a w samym budynku wzmocniono piwnice i otoczono go betonową koroną widoczną do chwili obecnej). Natomiast w budynkach na placu Mongolskim do chwili obecnej znajdują się w piwnicach metalowe drzwi prowadzące do utworzonych tam schronów (schrony te powstały z chwilą budowy budynków na przełomie 1937/1938 roku). Podobne schrony w piwnicach znajdowały się przy ulicy Mościckiego 7 - 10, 21 - 22 , 23, 26 - 27 (gdzie widoczne były do czasu ocieplenia budynków - zabudowane okna piwnic, które posiadają metalowe drzwi wejściowe do nich oraz oznaczenie w postaci białych strzałek). Nadal widoczne są schrony w piwnicach i ich oznaczenie w budynkach przy Mościckiego - czerwone kolejowe.

Najwięcej schronów na podstawie zarządzenie Adolfa Hitlera z 1940 roku powstało na terenie stacji rozrządowej.

Brockau ujęty był w wykazie VIII okręgu lotniczego (LGK- Luftgaukommando) na podstawie wyżej wymienionego zarządzenia Adolfa Hitlera w sprawie budowy obiektów obrony przeciwlotniczej. Ponadto wprowadzono obowiązkowe szkolenia obrony przeciwlotniczej od 1935 roku, które odbywały się w Breslau a organizowane były w Luftwaffen-Sportverein Immelmann. Ukończenie kursu potwierdzano zaświadczeniem.

Zdjęcia powyżej pochodzą ze strony Zweiter Weltkrieg Archive - Haus Schlesien

Reichsluftschutzbundes Revier 29 Brockau (Stowarzyszenia Obrony Przeciwlotniczej Rzeszy) zorganizowało publiczne spotkanie z mieszkańcami, na którym nowy burmistrz Karl Herrmann przedstawił zagrożenie Rzeszy związane z bombardowaniami. Szczegółową informację ze spotkania przedstawiła lokalna gazeta.

W Brockau już w 1934 roku przy Pulststraße, Dierschkeplatz, Breslauer Straße powstały 4 schrony przeciwlotnicze, które wybudowało Brockau Bau – und Sparverein w budynkach należących do spółdzielni ⁽⁸⁷⁾. Schrony powyższe powstały wcześniej niż ustawa Luftschutzgefetzes z 26 lipca 1935 roku. W Brockau 9 kwietnia 1935 roku przeprowadzone zostały ćwiczenia związane z zaciemnieniem w przypadku nalotu lotniczego ⁽⁸⁸⁾. W dniu 24 września 1938 roku na terenie Brockau przeprowadzono ćwiczenia w przypadku ogłoszenia alarmu lotniczego ⁽⁸⁹⁾. Wcześniej w tym roku rozpoczęto prace przy Denkmalplatz związane z budową zbiornika przeciwpożarowego o pojemności 900 metrów sześciennych ⁽⁹⁰⁾. W 1940 roku wydana została broszura Luftschutz im Hause, której zadaniem było zapoznanie mieszkańców z zasadami obrony przeciwlotniczej.

Ponadto między Brochowem a Tarnogajem znajduje się bierny kompanijny bunkier piechoty pochodzący z okresu tworzenia twierdzy Breslau w latach 1890 - 1901 (jeden z 4 zachowanych tego typu obiektów we Wrocławiu, a jedyny całkowicie przykryty ziemią, zbudowanych było 19 takich schronów we Wrocławiu i okolicy) o którym brak jest informacji o sposobie wykorzystania w okresie II wojny światowej.

Do końca lat 30- tych ubiegłego wieku powstaje zasadnicza zabudowa Brockau przy obecnych ulicach Mościckiego, Leonarda da Vinci, Japońskiej, Semaforowej, Pakistańskiej, Birmańskiej, Wietnamskiej i Afgańskiej - która prawie całkowicie przestała istnieć w styczniu - lutym 1945 r. w wyniku nalotu na stację rozrządową oraz walk o zdobycie miasta. W Brockau budynki w tym rejonie stanowiły reprezentacyjną cześć miasta, gdyż znajdowało się tam bardzo wiele sklepów, restauracji i punktów usługowych, których opis można znaleźć w wspomnieniach utrwalonych przez Richarda Dubila uzupełnionych przez Ingrid Langner- urodzeni w Brockau ⁽⁹¹⁾.

Ostatnimi budynkami wielorodzinnymi jakie zostały zbudowane w Brockau w drugiej połowie lat 30-tych XX wieku to istniejące do chwili obecnej, które znajdują się przy ulicy Mościckiego 2-6, Topolowej oraz Leonarda da Vinci ( budowane w 1940 roku - od strony Topolowej), których nie ma na poniższej fotografii - wykonana około 1930 roku ( w tle widoczne obecne Księże Małe).

W latach 1937-1938 zbudowano budynki przy obecnym placu Mongolskim (Adolf Hitler Platz - wcześniej wyburzono stojące tam baraki) oraz basen kąpielowy przy ulicy Polnej (Feldstrasse, który w okresie powojennym był dwukrotnie przebudowywany, jego zdewastowane pozostałości istniały do 2019 roku, gdy został wyburzony, w jego miejscu powstał Basen Brochów). W tym czasie także powstawały także nowe wille przy ulicy Koreańskiej (Parkstrasse) i jej bocznych (m.in. Am Ahornweg, Rotdornallee czy Kellerstrasse) oraz Kirchstrasse (Biegła). W 1938 roku wybudowano budynek wielorodzinny przy obecnej ulicy Birmańskiej róg Chińskiej (obecna Birmańska 9), w którym miał siedzibę między innymi oddział Deutsche Banku. W pierwszym okresie po wojnie na I piętrze tego budynku znajdował się tam magistrat Prochowa przeniesiony potem do dawnego Ratusza (był tam co najmniej do marca 1951 roku, a w 1951 roku Brochów został włączony do Wrocławia), a następnie przez wiele lat na parterze tego budynku były sklepy: obuwniczy oraz odzieżowy z materiałami.

W Brockau znajdowało się dziesięć restauracji z najbardziej znanych była Paukera (Deutsch Kaiser przy Hauptstrasse 12), Bauma (Gastwirrtschaft Baum przy Hauptstrasse 1), Schaffta (Gasthof der Genossenschaft przy Grosse Kolonie Strasse 4), czy Gastwirtschaft „Zur Guten Laune” (przy Parkstrasse 1, podawany był też adres Benkwitzer Allee 1), kawiarnie i zajazd. Nazwy lokali w okresie swego istnienia się zmieniały wraz ze zmianami właścicieli.

Źródło zdjęć www.lexikon-der-wehrmacht.de

21 maja 1939 roku odbyła się uroczystość odznaczenia matek wielodzietnych Krzyżem Honorowym Niemieckiej Matki (Ehrenkreuz der Deutschen Mutter), który ustanowił Adolf Hitler 16 grudnia 1938 roku (data ta była na rewersie odznaczenia co widać na zdjęciu powyżej). Przyznawany był wielodzietnym matkom w trzech klasach: złoty posiadanie 8 i więcej dzieci, srebrny posiadanie 6 - 7 dzieci i brązowy posiadanie 4 - 5 dzieci. W tym dniu w Brockau przyznano 42 złote, 24 srebrne i 21 brązowe krzyże, które wręczył matkom lider lokalnej grupy NSDAP Franz Klar. W kolejnych uroczystościach w październiku i grudniu ( w tym mieszkanki Lindenruh - obecnie Bieńkowice) dwukrotnie krzyże otrzymało wiele matek. Oprócz krzyża odznaczane kobiety otrzymywały dyplom zawierający ich dane personalne oraz informację jaki krzyż otrzymały..

Od 23 października 1939 roku w Brockau wprowadzono zmiany w reglamentacji mięsa, masła, jajek, ryżu, rośliny strączkowych i czekolady podwyższając normy przydziału dla dzieci. Od grudnia reglamentacji podlegały również chleb, margaryna czy marmolada.

W niedzielę 10 marca 1940 roku na godzinę 8.00 trzy grupy lokalne NSDAP w Brockau zaprosiły wszystkich członków wspólnoty oraz zrzeszonych stowarzyszeń i organizacji na ceremonię Heldentag (Dzień bohatera). Przebieg uroczystości przedstawiła Brockauer Zeitung „... na prawo i lewo od pomnika poległych Brochowian brały udział wdowy i sieroty po bohaterach wojny światowej. Przemaszerowało 550 mężczyzn z NSDAP i stowarzyszeń, aby podczas uroczystości można było liczyć na 1000 uczestników. Chór męski „Frohsinn” rozpoczął uroczystość pieśnią „Gdzie ty, o człowieku, słońce Boże najpierw zajaśniało”. Słowa naszego poety wolności Arndta brzmiały jak dzwonek pobudki w nudny niedzielny poranek. .... towarzysz partyjny Lunischer, uhonorował poległych z wojny światowej, poległych członków SA i poległych w obecnej wojnie. Poszczególne oddziały składały następnie wieńce poległym przy śpiewie „Dobrych towarzyszy”. Towarzysz partyjny Paetzold otworzył spotkanie słowami Führera z Mein Kumpf .. a następnie upamiętnił 11 000 poległych żołnierzy w Polsce i 58 000 etnicznych Niemców... którzy byli gotowi do walki i śmierci . „A jeśli nie zaryzykujesz swojego życia, twoje życie nigdy nie zostanie wygrane!”

W kwietniu 1940 roku NSDAP w Brockau zorganizowała zbiórkę metali kolorowych - miedź, mosiądz, tombak, brąz, nikiel, ołów i cyna pod hasłem Metalowe darowizny narodu niemieckiego (Metallspende des Deutschen Volkes). Zbiórka trwała do 6 kwietnia. Zgromadzone metale były składowane w piwnicach szkoły podstawowej. W czerwcu burmistrz Kurzbach zamieścił w Brockauer Zeitung zawiadomienie, że Metalowe darowizny narodu niemieckiego będą kontynuowane a dotychczasowi darczyńcy mogą odebrać zaświadczenia wdzięczności, które były wydawane przy Hauptstraße 12 (Volksgarten) kręgielnia od 19 czerwca 1940 roku w każdą środę między 18.00 a 19.00.

Z okazji zwycięstwa wojsk niemieckich we Flandrii i w dowód wdzięczności Führer w apelu do narodu niemieckiego z 5 czerwca 1940 roku nakazał bicie w dzwony (Glockenläuten) przez okres trzech dni do 7 czerwca 1940 roku w godzina 12.00 do 12.15 w całej Rzeszy. W okresie tym od 12.00 do 12.15 nie należy bić w dzwony z innych powodów (92).

W Brockau znajdowała się jedna z dwóch placówek terenowych Hitlerjugend na okręg nr 349 Breslau-Land ( wcześniej był to Mittelschlesien-Mitte), druga znajdowała się w Hermannsdorf - obecnie Miękinia) ⁽⁹³⁾.

W 1936 roku NSDAP w Brockau jako Ostgruppe obejmowała Brockau i Benkwitz na jej czele stał Walter Ossig, który zamieszkiwał Brockau przy Baumschulenweg 5. W strukturach powiadowych NSDAP skarbnikiem okręgowym był Erwin Langner, który zamieszkiwał przy Pulststrasse 48, Działem fotografii kierował Walter Ossig, który zamieszkiwał przy Baumschulenweg 5 ⁽⁹⁴⁾.

Na dzień 1.01.1939 roku lokalna organizacja NSPAD w Brockau miała następującą strukturę: Brockau Mitte (siedziba Bahnhofstrasse 3 - Walter Ossig ), Brockau – Nord (siedziba Bahnhofstrasse 19 - Alfred Püschel zamieszkiwał przy Parkstrasse 9) oraz Brockau – Süd (siedziba Parkstrasse 3 - Alfred Lodeman zamieszkiwał przy Grosse Koloniestrasse 7) ⁽⁹⁵⁾.

Podczas II wojny światowej w Brockau znajdował się Reichsbahnlager (fabryczny obóz pracy przymusowej), w którym przebywali Polacy ( w tym powstańcy z Warszawy), Francuzi, Rosjanie, Ukraińcy i inne narodowości.

Sparkassen Brockau należąca do Schlesischen Sparkassen- und Giroverband w 1942 roku przestała być samodzielną placówką, gdyż została przeniesiona do Powiatowej Kasy Oszczędnościowej w Breslau.

Bombardowanie w dniu 7 października 1944 roku przez lotnictwo brytyjskie stacji rozrządowej w Brockau, zginęło 69 mieszkańców ⁽⁹⁶⁾. Był to pierwszy nalot na infrastrukturę kolejową w Brockau w okresie II Wojny Światowej. Węzły kolejowe Breslau znajdowały się na liście celów Bomber Command i zostały ujęte w planie Harrisa (Arthur Travers Harris - brytyjski marszałek Royal Air Force, propagator i realizator strategii nalotów dywanowych na III Rzeszę, w latach 1942–1945 dowódca alianckiej floty bombowców w Europie) na 3 listopada 1943 roku z atakiem planowanym na późną jesień 1944 roku ⁽⁹⁷⁾, ponieważ jednak do nalotu nie doszło, były ujęte jeszcze w planach na 18 stycznia 1945, do których również niedoszło i zrobili to Rosjanie w dniu następnym.

Odnośnie bombardowania w dniu 7 października 1944 roku to Alfred Konieczny - Śląsk a wojna powietrzna lat 1940-1944 podaje, że nalot dokonała Armia Czerwona.

W 1944 roku przez stację w Brockau przechodziły przesyłki rakiet dla poligonu Blizna i lotniska Udetfeld, które nadchodziły z miast: Szczecin, Brockau i Drezno. Informacje takie uzyskał wywiad KG AK Pomorsko - Śląskiego - a konkretnie informował o tym agent Lawina58 w meldunku z 12 lipca 1944 roku. Zdobycie informacji dotyczących produkcji „V-1” i „V-2” było wynikiem żmudnej pracy sieci wywiadowczej KG AK Pomorsko - Śląskiego ⁽⁹⁸⁾. W Breslau Linke Hoffman Werke od października 1943 roku produkowały silniki do rakiet „V-2” ⁽⁹⁹⁾.

W dniach 18 i 19 stycznia 1945 roku przeprowadzono przez lotnictwo Armii Czerwonej naloty na stacje kolejowe węzła Breslau, których celem była między innymi stacja rozrządowa w Brockau, w wyniku którego zniszczeniu uległ prawdopodobnie most nad torami kolejowymi (według innej wersji to sami Niemcy wysadzili most spodziewając się ataku od strony Księża Małego, gdyż obecna ulica Brochowska była główną drogą dojazdową do Breslau w tamtym czasie, za taką wersją przemawiać może również fakt, że w cokołach dawnego mostu zachowały się otwory na założenie ładunków wybuchowych). Bombardowanie przeprowadziła 18 Armia Lotnicza przy pomocy bombowców Ił-4. Przeprowadzone bombardowanie oraz walki o samo miasto doprowadziły do ogromnych zniszczeń również w substancji mieszkaniowej. W gruzach legły budynki przy obecnych ulicach Mościckiego, Semaforowej, Japońskiej, Afgańskiej, Birmańskiej, Wietnamskiej, Pakistańskiej, Leonarda da Vinci, Centralnej, Koreańskiej i okolicznych jak również pałac chociaż co do ostatniego obiektu najprawdopodobniej uległ częściowemu zniszczeniu już przy samych działaniach wojennych związanych ze zdobywaniem Brockau.

Zdjęcie z 1942 roku Gerhart Hauptmann za nim Hans Friedrich, Paul Keller - Schlesische Illustrierte Zeitung 1933, Joachim Meisner (Wikipedia)

W Brockau przy obecnej ulicy Koreańskiej zamieszkiwał dr Hans Friedrich (Hans Friedrich w latach 1934 - 1945 nadburmistrz Breslau), jako dziecko Joachim Meisner (urodzony w Leśnicy, kardynał mieszkał po wojnie w Kolonii, który kardynałem został za czasów Jana Pawła II, zmarł 5 lipca 2017) ponadto przy obecnym placu Indyjskim 4 znany pisarz Paul Keller (pochowany jest na cmentarzu przy ulicy Bujwida we Wrocławiu) willa w której zamieszkiwał nosiła nazwę Dichter Paul Keller. Jak również w latach 1934 - 1944 Schumann Peter, amerykański reżyser, plastyk. Założyciel i kierownik zespołu Bread and Puppet Theatre działającego od 1962 w USA, który wielokrotnie występował w Polsce. Jego wspomnienia o pobycie w Brockau oraz wizycie na Brochowie w 1987 roku znajdują się w książce N. Davisa Mikrokosmos. Schumann w swoich wspomnieniach wskazuje dom przy placu Indyjskim w następujący sposób cytuje „W tamtym domu ze spiczastym dachem po drugiej stronie placu mieszkał poeta Kastner. Nie ten słynny Kastner, inny, mało znany. Pewnie był dość kiepskim poetą, ale cała okolica była z niego dumna Był to nasz poeta, choć mało kto go znał osobiście”. Schumann w swoich wspomnieniach myli dwóch poetów niemieckich Paula Kellera z Erichem Kästnerem (urodzony 23 lutego 1899 roku w Dreźnie, zmarł 29 lipca 1974 roku w Monachium) – niemiecki pisarz, satyryk, krytyk teatralny, autor książek dla dzieci ( źródło Wikipedia).Ponadto, gdy Schumann się urodził to Paul Keller już nie żył (zmarł w 1933 roku).

Ostatnim burmistrzem Brockau był Brunon Kurzbach, który został 4 lutego 1945 roku rozstrzelany ⁽¹⁰⁰⁾. Powodem było „samowolnie opuszczenie stanowiska” - wywiózł rodzinę do Striegau (Strzegom), gdy 3 lutego powrócił do Brockau został aresztowany. Rozkaz o rozstrzelaniu Brunona Kurzbacha podpisał gauleiter Karl Hanke. Podobny los spotkał między innymi wiceburmistrza Wrocławia Wolfganga Spielhagena, burmistrza Kleciny Eugena Pfanda .

Burmistrz Brunon Kurzbach zamieszkiwał wraz z rodziną w budynku Ratusza na II piętrze. Znajdujący się w jego mieszkaniu kredens jest obecnie na zakrystii kościoła katolickiego przy ul. Semaforowej natomiast ozdobna rama znajdująca się w świetlicy środowiskowej pochodzi z nieistniejącego kościoła ewangelickiego.

17 lutego 1945 roku na cmentarzu przy kościele św. Maurycego pochowano pierwszego poległego w obronie Breslau, który poległ w Brockau, był nim Erich Seega żołnierz 10 kompanii pułku Schulz z 609 dywizji - odnotował to w swoim pamiętniku Paul Peikert proboszcz tej parafii w sposób następujący: „...rzucono tam przeciw Rosjanom 160 żołnierzy. Ponieważ Rosjanie zbliżali się z 12 czołgami, a ci nie mieli ciężkiej broni, większość z tych 160 ludzi poległa lub została ranna. Z poległych mogli zabrać ciało tylko jednego. Wszystkich pozostałych zabitych i rannych musiano zostawić” ⁽¹⁰¹⁾. Na mapach Breslau, na których Rosjanie zaznaczyli strategiczne punkty miasta stacja rozrządowa w Brockau figuruje pod poz. 13.

Walki o Brockau toczyły się od 17 do 19 lutego 1945 roku. Odcinek frontu o długości 19 kilometrów od Klettendorff (Klecina) przez Herzogshufen (Ołtaszyn), Brockau (Brochów) do Steine (Kamieniec Wrocławski) był broniony przez pułki „Kerstena", „Reinkobera" i „Schulza" z 609 Dywizji Piechoty do Zadań Specjalnych (dowódca generał Siegfrid Ruff) przed nacierającymi pułkami gwardyjskimi Pierwszego Frontu Ukraińskiego ⁽¹⁰²⁾.

Po walkach 18 i 19 lutego 1945 roku Brockau zostaje wyzwolony przez wojska Armii Czerwonej.

W okresie walk o Breslau na obecnym placu Indyjskim powstaje cmentarz żołnierzy radzieckich, którzy polegli w walkach o Brochów i jego okolicach. Poległych żołnierzy radzieckich zwożono na plac i tam chowano. Nie nadążano z pochówkami więc leżące zwłoki były posypywane wapnem. Był to jeden z 8 tego typu cmentarzy budowanych w warunkach polowych na przedmieściach Wrocławia przez pododdziały Armii Czerwonej. Na cmentarzu w Brochowie pochowanych było około 2000 żołnierzy. W latach 1947-1948 cmentarz przy placu Indyjskim uległ likwidacji, a zwłoki żołnierzy i podoficerów pochowano we wspólnych mogiłach na cmentarzu między ulicą Spiską a Działkową - Skowronia Góra, natomiast oficerowie są pochowani na cmentarzu żołnierzy radzieckich przy ul. Karkonoskiej ⁽¹⁰³⁾.

Na placu Indyjskim w miejscu, gdzie znajdował się cmentarz żołnierzy radzieckich stał do 6 września 2019 roku obelisk im poświęcony, na którym w języku rosyjskim i polskim był napis następującej treści „Wieczna pamięć żołnierzom Armii Radzieckiej poległym w bojach o wyzwolenia miasta Wrocławia od niemieckich faszystów 1945 r." a powinno być Armii Czerwonej, gdyż nazwa sił zbrojnych Związku Radzieckiego do 22 lutego 1946 roku to Armia Czerwona - potem była to Armia Radziecka. Odpadający z tylnej strony tynk z obelisku odsłonił również datę 1945.

Na końcu ulicy Koreańskiej na początku parku po lewej stronie (koniec ulicy Filipińskiej) znajdował się do 2020 roku krzyż wskazujący miejsce znalezienia zwłok przez rodzinę - mieszkańca Iwin (przedwojenna nazwa Oldern) - Blaschke Robert Walter, który miał zostać zastrzelony przez Rosjan, którzy wcześniej zabrali mu krowę, gdy chciał im ją odebrać, według drugiej wersji miał to zrobić niemiecki patrol wojskowy, gdy nie zatrzymał się do kontroli. Według rodziny został zastrzelony na polu przez Rosjan w miejscu, gdzie jest krzyż - informacja z 2015 roku. Zwłoki zostały przez rodzinę ekshumowane i przeniesione na cmentarz w Żernikach. Rodzina Blaschke zamieszkuje do chwili obecnej w Iwinach. Przy ulicy Koreańskiej za ogrodzeniem budynku nr 49 w okresie powojennym były 2 poniemieckie groby, które uległy likwidacji na początku lat 60-tych. Nie można ustalić kto był tam pochowany.

Na terenie Brochowa znajdowały się również groby nieznanych osób przy ulicy Centralnej ( za nieistniejącymi zabudowania Pepłowskiego - obecnie jest to teren zajmowany przez plac zabawa), do początku lat 60-tych ubiegłego wieku 5 drewnianych krzyży znajdowało się przy płocie nieistniejącej już przepompowni paliw na stacji rozrządowej (była na wysokości dawnego boiska Semafora za torami) i miały być to mogiły repatriantów, przy ulicy Mościckiego na wysokości mostka Brochówki znajdowała się samotna mogiła, która uległa likwidacji wraz z poszerzeniem jezdni.

Od maja 1945 roku w całej Polsce, w tym również w Prochowie, wprowadzony został kartkowy system dystrybucji żywności. Zasady przyznawania kartek objaśniała gazeta Pionier w 1945 r. „Do otrzymania kart żywnościowych uprawnieni są: Pracujący i członkowie ich rodzin. Uprawnieni do otrzymania kart żywności są tylko pracujący nierolniczo, pracownicy instytucji i fabryk państwowych i samorządowych, pracownicy zakładów, instytucji, fabryk i organizacji prywatnych o stawkach płac, odpowiadających cenom artykułów reglamentowanych, więc płacom zbliżonym do płac pracowników zakładów instytucji państwowych; osoby wykonujące prace nieposiadające charakteru stałego, a uznane za ważne ze społecznego punktu widzenia, na przykład praca literatów, adwokatów, pracowników farmaceutycznych itp.., członkowie rodzin osób pracujących, emeryci, inwalidzi i osoby niepracujące, które ze względów humanitarnych zasługują na zaopatrzenie, jak niewolni, chorzy w szpitalach, dzieci w żłóbkach, sierocińcach, ochronkach itp. Za członków rodzin uważa się: żonę, dzieci do lat 16-tu włącznie oraz uczęszczające do szkół średnich, wyższych do czasu ukończenia szkoły, matkę, jeżeli ma więcej niż 50 lat, lub jeżeli jest niezdolną do pracy, ojca, jeżeli ma więcej niż 60 lat, lub jeśli jest niezdolny do pracy, rodzeństwo do lat 16-tu, jeżeli rodzice nie żyją, są niezdolni do pracy, albo są nieobecni, rodzeństwo niezdolne do pracy i inne osoby małoletnie do lat 16-tu. Niezdolność do pracy musi być stwierdzona zaświadczeniem lekarza urzędowego” (104).

Od czerwca 1945 roku na terenie Prochowa przy ulicy Wrocławskiej (obecny budynek przy ulicy Mościckiego nr 19 - 21) znajdował się punkt etapowy Państwowego Urzędu Repatriacyjnego (Państwowy Urząd Repatriacyjny - został powołany na mocy dekretu z 7 października 1944 roku) przez który przechodzili wszyscy repatrianci przybywający transportami kolejowymi do stacji Prochów. Kierownikiem PUR w Prochowie był Szczepan Michalski, a jego zastępcą Zenon Cichoński. Z czasem PUR oprócz swojej podstawowej działalności - repatriacja, zajmował się również dystrybucją darów z UNRRY (Administracja Narodów Zjednoczonych do Spraw Pomocy i Odbudowy istniała w latach 1943 - 1947).

Poniższe zdjęcia pochodzą z książki Dolny Śląsk 1945 - Dolny Śląsk 2005 str. 84, wydanej we Wrocławiu w 2006 roku pod redakcją Bogdana Cybulskiego - mają przedstawiać repatriantów na stacji Prochów.

Od 23 lipca 1945 roku na stacji w Prochowie na wszystkich szczeblach pełnią służbę polscy i radzieccy pracownicy kolei. Celem było przygotowanie polskiej kadry pracowniczej do przejęcia kolejnictwa przez władze polskie od Rosjan. Trasy koleje czynne nadzorowane były przez wojsko, gdyż priorytetem była obsługa transportów wojskowych. Do Prochowa doprowadzone były szerokie tory kolejowe, którymi wywożono do ZSRR demontowane w ramach reparacji wojennych fabryki i urządzenia oraz sprzęt wojskowy. Skład znajdował się na terenie obecnych ogródków działkowych przy ulicy Mościckiego za drogą do Bieńkowic. W 1945 roku zwożono tam między innymi urządzenia z rozbieranej elektrowni w obecnych Siechnicach.

W dniu 20 sierpniu 1945 roku stacja kolejowa w Prochowie zostaje przejęta przez polskich kolejarzy z rąk Rosjan. Poniżej telegram informujący o przekazaniu z tym dniem odcinków kolejowych Wrocławskiej Dyrekcji PKP.

Zdjęcie telegramu pochodzi ze zbiorów Tomasza B.

20 sierpnia 1945 roku od godz. 18.00 stację prochowską przejęli z rąk rosyjskich polscy kolejarze ⁽¹⁰⁵⁾. Pierwszym polskim zawiadowcą stacji został Józef Terlecki. Pierwszym naczelnikiem parowozowni był Wincenty Śliwa a jego zastępcą Zbigniew Prażmowski. Została wówczas zlikwidowana wojskowa rosyjska kolonia przy ulicy Koreańskiej, Chińskiej i 3 Maja (tak zwany etap kolejowy - byli to rosyjscy kolejarze, którzy zajmowali się obsługą ruchu kolejowego i infrastrukturą stacji kolejowej, kolejarzami rosyjskimi było wiele kobiet, które były umundurowane).

Do stacji Prochów były doprowadzone przez Rosjan szerokie tory (rozstaw 1524 mm) była to lina zbudowana na potrzeby 1. Frontu Ukraińskiego ze Lwowa przez Kraków do Brockau ( W pasie 1 Frontu Ukraińskiego działał 10. Korpus Obrony Powietrznej Frontu Południowo-Zachodniego Obrony Powietrznej. Oprócz dużych miast zabezpieczał przeprawy przez Odrę, węzły i stacje kolejowe na liniach Sandomierz - Kielce - Częstochowa - Ścinawa - Żagań - Lubsko, Lwów - Kraków - Prochów oraz stacje dystrybucyjne i strefy przeładunkowe - Militärtransporte Richtung Front, zbiorowa Berlin, 1986 str. 126, 129 i 199). Poniżej mapa przedstawiająca szeroki tor.

Ochroną stacji i całej infrastruktury kolejowej zajmowała się Straż Kolei Państwowych, której placówka istniała również w Prochowie a jej pierwszym komendantem był Lucjan Socha według innych informacji był nim Roman Kamizela.

Przy obecnej ulicy Koreańskiej róg 3 Maja przez dłuższy czas w 1945 roku znajdował się zestrzelony niemiecki samolot oraz stało działo przeciwlotnicze. Zaraz po wojnie w budynku dawnego gimnazjum była siedziba NKWD.

Wraz z przejęciem miasta przez polską administrację spolszczono jego nazwę i używano Broków lub urzędową Prochów. Pierwszym burmistrzem został Józef Piętka. Nazwa Brochów została oficjalnie wprowadzona 19 maja 1946 roku na podstawie Zarządzenia: Ministrów Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z 7 maja 1946 roku o przywróceniu i ustaleniu urzędowych nazw miejscowości.

Początkowo administracja polska (Zarząd Miejski) znajdowała się w budynku przy obecnej ulicy Birmańskiej 9 (róg obecnej ulicy Chińskiej). Biura magistratu znajdowały się na I piętrze budynku, natomiast burmistrz Józef Piętka oraz urzędnicy zamieszkiwali na III piętrze tego budynku. Ponadto na II piętrze tego budynku mieszkał Zbigniew Prażmowski z rodziną, który był zastępcą naczelnika parowozowni a także ksiądz z Brockau wraz z dwoma zakonnicami (opuścili Prochów na początku września 1945 roku) - wspomnienia Zbigniewa Rissa.

Śląsko - Dąbrowski Dziennik Wojewódzki Nr 26 Katowice, z 19 sierpnia 1947 roku Zarządzenie Ministra Ziem Odzyskanych z dnia 1 lipca 1947 r. L. dz. 1II/6755/W. O. N./47 w sprawie wykonania § 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 31 października 1946 roku o wprowadzeniu publicznej gospodarki lokalami na obszarze województwa śląskiego i wrocławskiego oraz niektórych powiatów województwa krakowskiego, poznańskiego i olsztyńskiego (Dz. U. R. P. Nr. 64. poz. 359) w § 3 Na obszarze województwa wrocławskiego następujące miejscowości mają charakter osiedli podmiejskich:

1. powiecie wrocławskim: Sołtysowice, Brochów (dawniej Broków), Klecina i Oporów (dawniej Oporowo). W akcie tym jest to oczywista pomyłka, gdyż Prochów, Brochów były oddzielnym miastem.

W budynku przy obecnej Birmańskiej 6, od wyzwolenia do sierpnia 1945 roku, była siedziba Radzieckiego Komendanta Wojennego Prochowa. Natomiast w dawnym gimnazjum przy ulicy Koreańskiej była siedziba NKWD o czym wspomniano wyżej - informacje pochodzą ze wspomnień repatrianta - Zbigniewa Rissa.

W budynku przy obecnej ulicy Semaforowej 16 znajdowało się Biuro Likwidacyjne (była to placówka Rejonowego Urzędu Likwidacyjnego), które zajmowało się między innymi zabezpieczaniem, inwentaryzacją, przekazywaniem w dzierżawę bądź najmem lub sprzedażą majątków opuszczonych. Urząd Likwidacyjny utworzony został na mocy dekretu z 8 marca 1946 roku o majątkach opuszczonych i poniemieckich a zlikwidowany w 1948 roku. Początkowo był w tym budynku również posterunek Milicji Obywatelskiej, którego pierwszym komendantem był Józef Grzegorzewski, a kolejnym Franciszek Hamerling. W późniejszych latach posterunek Milicji Obywatelskiej został przeniesiony na teren dworca PKP, gdzie istniał, jako Komisariat Kolejowy MO do czasu jego likwidacji. Poczta Polska w Prochowie powstała w 1945 roku a jej naczelnikiem został Stefan Miś - zajmowała ten sam budynek co obecnie.

W sierpniu 1946 roku Zarząd Miejski w Brochowie doniósł (do Wydziału Społeczno-Politycznego Urzędu Wojewódzkiego we Wrocławiu), że żołnierze Armii Czerwonej zakwaterowani w nieczynnej fabryce (chodzi o tak zwaną Kapuściarnię znajdującą się na Księżu Małym - została wyburzona w 2020 roku) ścieli 7 słupów od przewodów elektrycznych. Na skutek podjętej interwencji ścinanie słupów na pewien czas ustało, natomiast w listopadzie ścięto dalszych 6 słupów ⁽¹⁰⁶⁾.

W styczniu 1946 roku na terenie Prochowa doszło do zabójstwa dwóch kolejarzy o czym donosiła prasa wrocławska, wymieniając okolice wiaduktów kolejowych jako miejsce szczególnie niebezpieczne. Szerzący się bandytyzm miał być przyczyną rezygnacji z pracy przez kolejarzy (107).

Na Dolnym Śląsku „Caritas” powstaje w październiku 1945 roku, kiedy to administrator apostolski ksiądz infułat Karol Milik powołał związek „Caritas”. Jego działalność rozpoczyna się od rozdzielania darów na stacji kolejowej w Prochowie dla tysięcy repatriantów ⁽¹⁰⁸⁾.

Pobyt księdza Karola Milika 1 września 1945 roku, który po otrzymaniu nominacji Administratora Apostolskiego na Dolny Śląsk, udał się do repatriantów w Prochowie (Brockau) opisał „Gość Niedzielny” informując o rozmowach i słowach pokrzepienia dla repatriantów oraz rozdaniu 60 kg chleba, 13 kg miodu, 6 kg cukru i kilkunastu kilogramów innych wiktuałów ⁽¹⁰⁹⁾.

Początki sportu na terenie Prochowa to 1945 rok, gdy powstaje Kolejowy Klub Sportowy „Prochów" z sekcją bokserską. Bokserzy z Prochowa w dniu 3 marca 1946 roku uczestniczyli we Wrocławiu w sali Teatru Ludowego w pierwszych zawodach bokserskich jakie odbyły się w tym mieście, które były jednocześnie eliminacjami do kadry okręgu (110).

Zdjęcia drużyny KKS Semafor Prochów z 5.04. i 10.05.1946 r. wraz z drużyną z Żar - zdjęcia ze zbiorów Marioli G.

W 1946 roku powstaje drużyna piłkarska Semafora Prochów, która została zgłoszona do rozgrywek o wejście do klasy „A” w kwietniu tego roku. Semafor Prochów znalazł się w I grupie ( były IV grupy) a rozgrywki zaczęły się od maja. Pionierami działalności sportowej w Prochowie byli Wincenty Śliwa, Wiktor Ilnicki, Józef Karaś oraz Antoni Sternak, którzy byli założycielami klubu sportowego Semafor, który istnieje do chwili obecnej.

O spotkaniach drużyny piłki nożnej K.S. Semafor Brochów informowała między innymi Trybuna Dolnośląska z 27 kwietnia 1946 roku nr 64 str. 4, o meczu z K.S. Huta Karol z Wałbrzycha, które odbyło się na boisku kolejarzy w Prochowie. W jednej krótkiej notatce prasowej użyto nazwy Brochów dla drużyny piłkarskiej i Prochów dla miejscowości. Ta sama gazeta w numerze 125 z 2 czerwca na stronie 3 informowała o Sportowym święcie kolejarzy dolnośląskich na stadionie Odry - drużyna piłkarska Semafor Brochów pokonała K.K.S Odrę 2:1. Drużyna piłkarska Semafora Brochów występowała w rozgrywkach ligowych w B klasie. W ramach święta odbyły się również zawody w lekkoatletyce i siatkówce.

21 lipca 1946 roku na stację w Brochowie wjechał pociąg ze Lwowa wiozący część zbiorów Ossolineum oraz płótna Panoramy Racławickiej. Jednym z oczekujących na przyjazd pociągu był dr Antoni Knot dyrektor Biblioteki Uniwersytetu we Wrocławiu ( późniejszy długoletni dyrektor naczelny Zakładu Narodowego im. Ossolińskich - zakład powstał w 1947 roku) ⁽¹¹¹⁾.

Płótno Panoramy Racławickiej zostało złożone w budynku dawnego teatru ludowego przy ulicy Lwowskiej (od 31 grudnia 1959 roku ulica Chińska - późniejsze kino Sygnał), który pełnił w tym czasie funkcję magazynu należącego do PKP. Przyjął obraz ówczesny kierownik ekspedycji kolejowej w Brochowie - Józef Karaś, który przekazał ją po dwóch latach generałowi Stanisławowi Popławskiemu Dowódcy IV Okręgu Wojskowego (Śląski Okręg Wojskowy) celem przewiezienia do Wrocławia (112). Przez szereg kolejnych lat obraz był przechowywany w Hali Ludowej, w magazynach Muzeum Narodowego, poddany konserwacji w Warszawie a obecnie wystawiany w Rotundzie stanowiącej oddział Muzeum Narodowego we Wrocławiu przy ulicy Purkyniego 11.

W czerwcu 1945 roku rząd nakazał usunięcie napisów z budynków, tablic informacyjnych, pełnomocnik dolnośląski polecił wykonać to polecenie do połowy listopada. Wcześniej wydano zakaz publicznego posługiwania się językiem niemieckim Prostą metodą było zamalowywanie lub skuwanie niemieckich napisów ⁽¹¹³⁾. Efekty wykonania tego polecenia na terenie Brochowa można zobaczyć na kartuszach dawnej szkoły ludowej - skucia a jeden całkowicie zatynkowany (jest to herb Prus). Podobny charakter jak usuwanie napisów miała likwidacja pomników i epitafiów niemieckich chociaż rządowy nakaz ich nie obejmował między innymi likwidowano liczne cmentarze, pomniki kultury.

Latem 1946 roku na stację w Brochowie pociągiem pancernym przyjechał marszałek Konstanty Rokossowski, który następnie samochodem udał się do Legnicy bowiem od 29 maja 1945 roku Rokossowski, wówczas dowódca 2 Frontu Białoruskiego, został głównodowodzącym Północnej Grupy Wojsk Armii Czerwonej z siedzibą w Legnicy. W roku 1949 został ministrem obrony narodowej oraz marszałkiem Polski - o tym zdarzeniu wspominał Zbigniew Riss, który w tym czasie przebywał na stacji - był pracownikiem kolei.

W styczniu 1947 roku zostaje zamontowana część brakującego mostu nad torami stacji (przejście od obecnych ulic Mościckiego do Brochowskiej), która znajduje się tam do chwili obecnej. Most ten znajdował się pierwotnie na stacji rozrządowej na wysokości Bieńkowic - łączył torowiska Franek i Adam, gdzie był dyżurny ruchu stacji rozrządowej - na zdjęciu tym widać most, po jego prawej stronie znajdują się istniejące budynki na Mościckiego 47-51. Po rozebraniu most został przeniesiony na aktualne miejsce i użytkowany jest do chwili obecnej.

Na zdjęciu lotniczym Prochowa z 1946 roku można zobaczyć brakujący most oraz wypalone budynki w rejonie obecnej ulicy Mościckiego (obecnie są w tym miejscu budynki Dach-Bud).

W latach 1947- 1948 następuje częściowa likwidacja cmentarza żołnierzy Armii Czerwonej znajdującego się przy obecnym placu Indyjskim, których zwłoki przeniesiono na cmentarze przy Karkonoskiej i Skowroniej Górze. Ostatecznie likwidacja cmentarza nastąpiła w 1953 roku. Pozostał jedynie obelisk zlikwidowany 6 września 2019 roku.

W kwietniu i maju 1947 roku Zarząd Miejski Brochowa sporządził wykazy Niemców podlegających wysiedleniu, którzy nadal zamieszkiwali na terenie Brochowa.

W latach 1946 -1947 (ostatni transport 3 maja 1947 roku) nastąpiła repatriacja Niemców z terenu Brochowa, którzy po zbiórce pod ratuszem ruszali do Wrocławia na Dworzec Świebodzki (Freiburg) skąd wyjeżdżali do Niemiec (114).

Na terenie Brochowa nadal pozostawała ludność pochodzenia niemieckiego, która wystąpiła o obywatelstwo polskie, miała polskie pochodzenie lub niebieską kartę (dla pracowników niemieckich, których można było zastąpić dopiero po skompletowaniu odpowiednich kadr zastępczych z Polaków).

W kwietniu 1947 roku gazeta „Naprzód Dolnośląski” (dziennik wydawany w latach 1946 -1947 przez Wojewódzki Komitet PPS we Wrocławiu) informowała o ogólnopolskiej akcji pt. „Oczyszczamy Polskę z książek niemieckich”. Celem akcji było oczyszczenie kraju z pozostałości niemczyzny, a zwłaszcza książek niemieckich, które przekazywane były do Centrali Odpadków a stamtąd do fabryk papierniczych do przeróbki na papier gazetowy. Akcja trwała od 25 kwietnia do 25 maja 1947 roku i najprawdopodobniej objęła również Brochów, gdyż swoim obszarem działania obejmowała cały kraj (115).

W 1947 roku na teren Brochowa przybywają pierwsi Cyganie (nazywani obecnie Romami), którzy nadal zamieszkują głównie w rejonie ulic Chińska - 3 Maja. Brochowscy Romowie pochodzą głównie z terenów dawnej Galicji - Bergitki Roma. Najbardziej znanym budynkiem zamieszkiwanym przez Cyganów na Brochowie była tzw. Ambasada Cygańska. Był to nieistniejący obecnie budynek przy ulicy Pakistańskiej - na wysokości Biedronki, który znajdował się na obecnie tworzonym skwerze między ulicami Mościckiego a Pakistańską. W budynku tym zamieszkiwały również rodziny polskie (między innymi Pondowie). W budynku tym Henryk Siwak (mieszkał przy ulicy Leonarda da Vinci) zajmujący się rozwożeniem węgla trzymał konia (kobyła nazywana - Liza) inni mieszkańcy trzymali tam barany a nawet świnie. Rozwożeniem węgla po terenie Brochowa zajmowali się również Pepłowski (zamieszkiwał przy ul. Centralnej, gdzie obecnie jest plac zabaw dla dzieci) i Hendzel (zamieszkiwał przy ul. Centralnej 18).

Na początku lat 60-tych XX wieku na Brochowie powstaje zespół wokalno-taneczny „Bacht” („Szczęście”). Przez prawie 30 lat koncertował w Polsce i za granicą. „Bacht” wystąpił również w filmach: „To ja zabiłem”, reżyser Stanisław Lenartowicz (1975 rok), „I skrzypce przestały grać”, reżyser Aleksander Ramati (1988 rok), „Wiosenne wody”, reż. Jerzy Skolimowski (1989 rok), „Diabły, diabły”, reżyser Dorota Kędzierzawska (1991 rok) Zespół zawiesił działalność na początku lat 90-tych ubiegłego wieku. Jego kontynuatorem jest powstałe w 2004 r. stowarzyszenie „Romani Bacht”, którego wieloletnim prezesem był Józef Mastej.

W listopadzie 2010 roku zakończono program kompleksowego wsparcia Romów z Brochowa we Wrocławiu w ramach środków Unii Europejskiej. Przy ulicy Chińskiej 5 w oficynie (dawna siedziba ROM-5) znajduje się siedziba Stowarzyszenia „Romani Bacht” oraz studio nagrań. Część pomieszczeń obecnie zajmuje niepubliczne przedszkole.

W latach 1945 - 1950 odbudowano stację rozrządową oraz częściowo infrastrukturę miasta ( ratusz, kościół, szkoła, budynki mieszkalne - w 1948 roku w ramach czynu przedkongresowego kolejarze wyremontowali dwa budynki z 56 mieszkaniami) w 1949 roku doprowadzono do Brochowa gaz. Otwarta zostaje w budynku dawnej szkoły jako 7 klasowa Publiczna Szkoła Powszechna w Prochowie - kierownikiem był Włodzimierz Sajdak, w której pierwszy rok nauki kończył się w 1946 roku. W roku szkolnym 1947/48 do szkoły uczęszczało 366 uczniów z których 263 zdało do kolejnej klasy a 163 nie otrzymało promocji.

Budynek szkoły w Brochowie 1948 rok - zbiory autora strony

W latach 1949 - 1950 powstają zorganizowane formy harcerstwa na Brochowie. W rozkazach komendanta Dolnośląskiej Chorągwi ZHP znajdują się:

- drużyna harcerek nr 570 imienia Emilii Plater drużynowa Janina Szymorek, rozkaz 1 . 2/49/50 z 1.10.1949 rok

- drużyna zuchów imienia Złote Kłosy rozkaz L. 4/49/50 z 1.12.1949 rok.

- drużyny zuchów o nazwie Marynarze drużynowy Stanisław Wyporek oraz Górale drużynowy Z. Poniatowski rozkaz L. 6/49/50 z 15.01.1950 rok.

W kolejnych latach głównym zadaniem było usunięcie gruzów z terenu Brochowa, gdyż jeszcze w 1960 roku i latach późniejszych były gruzy przy obecnych ulicach Pakistańskiej - Afgańskiej - Wietnamskiej - Semaforowej, które były miejscem zabaw dzieci (właśnie tam zginęli dwaj 9 letni Cyganie - 16 grudnia 1960 roku pochowani są na cmentarzu przy ulicy Brochowskiej).

Od sierpnia 2013 roku przy ulicy Pakistańskiej wykonane były wykopy pod rury centralnego ogrzewania dla lokomotywowni Cargo, widoczne były fundamenty niektórych budynków a z jednej z piwnic wysypał się do wykopu węgiel.

Aleksander Waszczyński przy radiowęźle na ulicy Powstańców (obecnie Birmańska)

- zdjęcie udostępnione przez Barbarę W.

W 1951 roku na Brochowie powstała radiofonia przewodowa, której pozostałości są widoczne do chwili obecnej na ścianach wielu budynków przy ulicy Chińskiej, 3 Maja, Birmańskiej - pojedyncze izolatory na wysokości I piętra na których były druty do przekazywania sygnału radiowego. W sprawie powstania radiowęzła zgłosili się w styczniu 1951 roku do Miejskiej Rady Narodowej w Brochowie przedstawiciele Polskiego Radia z Wrocławia i w lutym 1951 roku Prezydium Miejskiej Rady Narodowej podjęło uchwałę o oddaniu w użytkowanie pomieszczenia na potrzeby radiowęzła.

Radiowęzeł znajdował się przy Birmańskiej 7 (w okresie powstawania była to ulica Powstańców), był to parterowy budynek stojący tuż przy chodniku ( nie istnieje wyburzony na początku lat 60-tych ubiegłego wieku) i dzięki przewodom do mieszkań dostarczano audycje radiowe (do odbioru służyły głośniki mające możliwość jedynie regulacji siły głosu tzw. kołchoźniki).

Następnie radiowęzeł został przeniesiony do budynku poczty przy ulicy Semaforowej i pod koniec lat 50-tych zlikwidowany, gdy upowszechniły się radioodbiorniki odbierające fale radiowe. Obsługą radiowęzła zajmowali się Aleksander i Konstanty Waszczyński. Mieszkańcy Brochowa korzystający z tego radiowęzła opłacali na poczcie abonament. Konstanty Waszczyński zajmował się również instalowaniem nowych linii telefonicznych na terenie Brochowa. Oboje pochowani są na cmentarzu przy ulicy Brochowskiej.

Po niespełna 12 latach Brochów traci prawa miejskie, gdyż 1 stycznia 1951 roku zostaje włączony do Wrocławia stając się osiedlem w dzielnicy Krzyki. Nadal istnieje co najmniej do marca 1951 roku Miejska Rada Narodowa w Brochowie. Burmistrzem miasta był w tym czasie Antoni Szewczyński jako przewodniczący Miejskiej Rady Narodowej.

Źródło Archiwum Państwowe we Wrocławiu - zbiory autora

W na koniec 1950 roku Brochów oraz gromady Iwiny i Bieńkowice zamieszkiwało 4 780 osób.

Od 1952 roku w Brochowie przy ulicy Kolejowej 1 (od 22 grudnia 1952 roku Semaforowa - budynek dawnego Ratusza) istniał oddział nr 18 Biblioteki Miejskiej we Wrocławiu, której kierowniczką była Halina Grygiel. W roku 1954 w księgozbiorze biblioteki znajdowało się 2915 książek a liczba czytelników wynosiła 710(116). W późniejszym okresie biblioteka została przeniesiona na ulicę Chińską 4 (aktualnie pomieszczenia zajmowane są przez przychodnię lekarską), gdzie mieściła się do 2001 roku (przeniesiona następnie do budynku szkoły podstawowej nr 80 przy ulicy Polnej 4, gdzie znajduje się do chwili obecnej). Od 2000 roku biblioteka jest filią nr 47 Miejskiej Biblioteki Publicznej. Ponadto od lat 50-tych ubiegłego wieku istniała biblioteka zakładowa przy stacji rozrządowej PKP Brochów.

W okresie międzywojennym biblioteki w Brockau istniały w katolickiej szkole podstawowej oraz przy parafiach katolickiej i ewangelickiej.

Od 10 października 1955 roku dzięki MPK we Wrocławiu po 10 latach ponownie na terenie Brochowa zaczęły kursować autobusy komunikacji miejskiej o numerze 114. Podobnie jak w Brockau pętla autobusu 114 znajdowała się przy ówczesnej ulicy 1 Maja ( od 31 grudnia 1959 roku obecna ulica Koreańska) róg ulicy M. Fornalskiej (nazwa do 1956 roku, potem była to ulica Wolności do 1959 roku, a od 31 grudnia 1959 roku do chwili obecnej ulica Chińska). Linia autobusowa 114 do dworca kolejowego przebiegała tą samą trasą co przed wojną - była to ulica 22 Lipca ( w Brockau była to Gartenstrasse) a następnie dalej w kierunku Gazowej i Kawińskiej (dawna ulica Breslauerstrasse), gdyż część przedwojennego mostu nie została odbudowana i nie było możliwości poprowadzenia tędy trasy autobusowej. Trasa autobusu kończyła się przy obecnej ulicy Skibińskiego, gdzie znajdowała się pętla tramwajowa i umożliwiało to przesiadkę na tramwaj (należy dodać, że od 1950 roku obecne Księże Małe miało linie tramwajową). Zatem początek i koniec trasy autobusu 114 był taki sam jak trolejbusu oraz autobusu B (nazwa linii autobusowej pochodziła od pierwszej litery miejscowości do której jeździł).

W września 1959 roku linia 114 została przedłużona do placu Dzierżyńskiego (obecny plac Dominikański), potem pętla znajdowała się przy ul. Wierzbowej (przy katedrze Marii Magdaleny), w latach 80-tych ubiegłego wieku trasę przedłużono do placu Czerwonego, a obecnie kończy się ponownie na placu Dominikańskim.

Zdjęcia ze zbiorów Tomasza B.

W 1960 roku zelektryfikowano linię nr 132 z Gliwic do Wrocławia Brochowa o długości 158 km. Elektryfikacja tej linii wynikała z Uchwały Rady Ministrów w sprawie elektryfikacji kolei w latach 1958 - 1960 (117). W dniu 3 października 1960 roku na stacji w Gliwicach wstęgę przecinał minister komunikacji Józef Popielas, na drugim zdjęciu pociąg w trakcie postoju na stacji Opole Główne. Odcinek o długości 6 km z Brochowa do Wrocławia Głównego ukończono 15 grudnia 1960 roku.

Widokówka ze zbiorów autora - wydawca Richard Braun z Brockau.

We wrześniu 1967 roku na skwerze przy zbiegu ulicy Afgańskiej i Pakistańskiej na cokole dawnego pomnika niemieckiego, który był poświęcony zwycięstwom Prus w wojnach z 1864 i 1866 roku oraz prusko-francuskiej z lat 1870-1871 wmurowano tablicę pamiątkową poświęconą poległym kolejarzom węzła brochowskiego. Napis na tablicy jest następujący „Kolejarzom poległym na posterunkach pracy w okresie odbudowy węzła PKP Brochów. W roku rozpoczynającym 2-gie tysiąclecie państwa polskiego. Mieszkańcy Brochowa i współtowarzysze pracy. Podczas rewitalizacji skweru w 2024 roku cokół pomnika został odwrócony do stanu pierwotnego.

Do początków lat 70-tych ubiegłego wieku ceremonie pogrzebowe zmarłych Brochowian miały odmienny od obecnego przebieg. W przeddzień pogrzebu zmarłego przewożono do miejsca zamieszkania, gdzie przy trumnie odmawiano modlitwy tak zwane czuwanie. Następnie trumna była niesiona do kościoła, gdzie była odprawiana msza święta a po jej zakończeniu trumna była przenoszona na cmentarz przy ulicy Brochowskiej, gdzie następował pochówek związane z tym było powiedzenie „iść za tory”. Bardzo często w takiej ceremonii pogrzebowej brała udział orkiestra cygańska jeżeli chodzi o pogrzeby Romów a rodzin pracowników PKP - orkiestra kolejowa. W trakcie pochówku kolejarza stojące na stacji parowozy „gwizdały”. Tradycja ta z czasem zanikła i zaczęto ponownie wykorzystywać do pogrzebów kaplicę na cmentarzu. Obecnie rzadkością jest poczet sztandarowy PKP i gwizdy elektrowozów podczas pogrzebu kolejarza.

Do czerwca 1971 roku w Brochowie były dwie szkoły podstawowe nr 37 (obecnie nie istnieje ostatni dzwonek zabrzmiał 25 czerwca 1971 roku) oraz nr 80, które znajdowały się w budynku dawnej szkoły ludowej przy ulicy Warszawskiej, posiadały odrębne wejścia. Do szkoły nr 80 wejście było od strony ul. Warszawskiej a do 37 od strony ulicy Węgierskiej. W 1960 roku przy ulicy Polnej wybudowano nową szkołą w ramach programu „Tysiąc szkół na tysiąclecie” do której przeniesiono szkołę nr 80. Szkoła nr 37 pozostała w starym budynku a w 1971 roku nastąpiła jej likwidacja. Budynek starej szkoły został zaadaptowany na szpital, który został otwarty w maju 1976 roku (118) i nazwany imieniem Antoniego Falkiewicza. Wchodził w skład ZOZ razem ze szpitalem przy ulicy Glinianej i Traugutta (obecnie szpital ten nie istnieje). Pierwszym dyrektorem był Romuald Tuzinkiewicz. W 1994 roku szpital został powiększony o nowo wybudowany budynek przy ulicy Biegłej. W szpitalu od 2010 roku znajduje się Wrocławska Szkoła Rodzenia.

W 1981 roku na ulicach 3 Maja, Krótkiej i Chińskiej oraz stacji rozrządowej kręcono sceny do filmu fabularnego „Dreszcze” w reżyserii Wojciecha Marczewskiego, w których grał między innymi Marek Kondrat. Brochów ze swoją starą zabudową służył na potrzeby filmu, którego akcja toczy się w 1955 roku. Zdjęcia do kilku innych filmów również kręcono na terenie Brochowa na przykład Galerianki.

W 1981 roku PKP przystąpiły do wyburzania starej parowozowni. Zdjęcia z wyburzenia starej parowozowni można zobaczyć na portalu fotopolska.eu w jej miejsce powstała nowa hala (obecnie PKP Cargo Logistics). W latach 1975-86 nastąpiła modernizacja stacji rozrządowej, w trakcie której między innymi wysadzono i rozebrano jedną z wodnych wież ciśnień znajdujących się na stacji rozrządowej - druga istnieje do chwili obecnej, wyburzono szereg starych budynków między innymi biura dawnego DG, rozebrany został przez żołnierzy OTK stary most nad torami (został zamontowany przez PKP na terenie województwa mazowieckiego). W 1976 i 1978 roku w trakcie modernizacji stacji rozrządowej zainstalowane zostały komputery Odra 1305, których zadaniem było przyspieszenie rozrządu wagonów i tworzenie nowych składów pociągów. Na stacji zamontowane zostały nowoczesne hamulce torowe.

Od 1996 roku wydawana była gazetka osiedlowa „Wiadomości Brochowskie”, która ukazywała się co 2 miesiące (chociaż były przypadki rzadszego ukazywania się gazety). Pierwszy numer redagował Eugeniusza Sobery, numery od 2 do 10 redagowała Grażyna Balkowska, od 11 do ostatniego numeru Teresa Pakuła. Od stycznia 2000 roku obok nazwy Wiadomości Brochowskie znajduje się herb Brochowa ( z 1939 roku) a inicjatorem jego umieszczenia był Józef Sulka z Towarzystwa Przyjaciół Brochowa. W marcu 2013 roku ukazały się setne Wiadomości Brochowskie.Od 2021 roku gazeta nie jest już wydawana.

Od czerwca 1993 roku (po raz pierwszy w 800-lecie pierwszej pisanej wiadomości o obecnym Brochowie ? - faktycznie nazwa obecnego Brochowa pojawia się w 1146 roku przypisy 9 i 10 powyżej) co roku organizowany jest Festyn Brochowski. Pierwszy Festyn Brochowski odbył się na otwartym powietrzu w okolicach Biedronki. Kolejne organizowano na terenie basenu aż do czasu jego zamknięcia w 2008 roku - miał być remontowany ale się nigdy nie doczekał remontu - w 2019 roku został zrównany z ziemią a w jego miejscu powstał Basen Brochów nazywany wstępnie Aqua Park. W 2010 roku oddano do użytku boisko „Orlik” i na jego obiektach organizowane są festyny, które od wielu lat prezentują żenujący poziom.

6 września 1999 roku powstało Towarzystwo Przyjaciół Brochowa, którego siedziba mieści się w zabytkowej wodociągowej wieży ciśnień mającej 39 metrów wysokości (119). Inicjatorem powstania Towarzystwa Przyjaciół Brochowa był Józef Sulka (zmarł w czerwcu 2023 roku), który był wieloletnim prezesem TPB dzięki któremu 4 czerwca 2001 roku po remoncie otwarto ponownie wodociągową wieże ciśnień.

Od sierpnia 2002 roku do kwietnia 2003 roku trwała renowacja płaskorzeźby (sgraffito) nad wejściem do wieży ciśnień - prace wykonała Jolanta Marosik.

W lipcu 1997 roku olbrzymia powódź, która nawiedziła m.in. Wrocław w niewielkim stopniu widoczna była na terenie Brochowa. Zalane były jedynie budynki na rogu Mościckiego i Topolowej, Park Brochowski, okolice dworca PKP, pętla autobusowa oraz tereny za stacją rozrządową w kierunku Księża Małego - ucierpiał również cmentarz przy ulicy Brochowskiej. Z powodu powodzi od 12 lipca prawie przez miesiąc mieszkańcy Brochowa pozbawieni byli wody pitnej oraz przez kilka dni prądu. Wodę uzdatniała dla mieszkańców Brochowa jednostka Francuskiej Obrony Cywilnej, która stacjonowała na skrzyżowaniu Mościckiego i Koreańskiej do 5 sierpnia 1997 roku. Druga fala powodziowa nie dotarła do Brochowa lecz w wyniku podniesienia się wód gruntowych zalanych zostało wiele piwnic na terenie osiedla. W roku następnym przy ulicy Chmurnej stanęły 74 kontenery dla powodzian, które były darem Urzędu Mieszkalnictwa dla miasta Wrocławia (120). Umieszczenie kontenerów przy obecnej ulicy Irackiej było „niewypałem”, gdyż jest to teren podmokły i w kontenerach ogrzewanych elektrycznie była stale duża wilgotność. Zasiedlonych zostało jedynie 39 kontenerów a pozostałe 45 nieużytkowanych przez 2 lata nadawały się jedynie do kasacji. W krótkim czasie liczba zasiedlonych kontenerów zmalała do 4 i ostatecznie „osiedle” zlikwidowano. Teren po kontenerach został zagospodarowany w latach 2019 - 2021 zbudowano tam szereg domów.

Na terenie Brochowa pozostały 2 kontenery, które znajdowały się na boisku piłkarskim przy ulicy Centralnej i wykorzystywane były jako szatnie do 17 grudnia 2021 roku. Na zdjęciach powyżej

10 marca 2001 roku został oddany do eksploatacji trzeci tor między stacją Wrocław Brochów a posterunkiem odgałęźnym Stadion (dokładniej - od km 6,2 - nastawnia WBB do km 13,1 - Stadion podg linii nr 349 Święta Katarzyna - Wrocław Kuźniki). Linia kolejowa na tym odcinku była już w przeszłości (do 1945 roku) czterotorowa. Istniejący nadal szeroki nasyp i wiadukty pod cztery tory ułatwiały blisko 10–letnie prace (z wieloma długimi przestojami) przy odbudowie. Przyspieszenie prac na przełomie 2000 i 2001 roku doprowadziło nie tylko do ułożenia i zelektryfikowania trzeciego toru, wymiany sieci trakcyjnej nad istniejącymi dotąd dwoma torami, ale również do przygotowania podtorza pod brakujący czwarty tor.

Linia ta jest towarową obwodnicą kolejową dla węzła wrocławskiego, łączy stację towarową Wrocław Brochów z liniami wchodzącymi do Wrocławia z kierunków: Legnicy, Głogowa, Wałbrzycha, Leszna, Oleśnicy, Kłodzka i Jelcza Laskowic. Odcinek ten jest jak na razie jedynym wyposażonym w blokadę samoczynną na terenie dawnej Dolnośląskiej DOKP. W przyszłości, po odtworzeniu czwartego toru, planowane jest wykorzystanie zewnętrznych torów dla miejskiego ruchu pasażerskiego ⁽¹²¹⁾ lecz do chwili obecnej projekt ten nie został zrealizowany.

Większe straty poniósł Brochów w wyniku nawałnicy jaka przeszła nad osiedlem w 2005 roku niż w trakcie powodzi w 1997 roku. Uszkodzeniu uległo wiele dachów na budynkach, dach wodociągowej wieży ciśnień a największe straty były w drzewostanie parku Brochowskiego, które widoczne są do chwili obecnej postaci wielu pni drzew. Na stacji rozrządowej doszło do wykolejenia kilkunastu wagonów.

Rada Miejska Wrocławia uchwaliła 9 września 2004 roku plan zagospodarowania przestrzennego dla większości obszaru osiedla (Uchwała XXVI/2149/04). W 2009 roku przy ulicy Semaforowej wybudowany został zespół domów wielorodzinnych „Osiedle Parkowe” w wyniku czego nastąpiło przedłużenie ulicy Semaforowej, przy której w 2012 roku zbudowano kolejne bloki mieszkalne „Osiedle Granitowe". W 2010 roku – przy ulicach Wileńska i Pionierów w 2012 roku przy ulicy Leonarda da Vinci a potem kolejne przy ulicach Mościckiego - Wietnamska - Pakistańska (luty 2016 - listopad 2017) oraz ostatnie przy ulicy Afgańskiej (w listopadzie 2018 roku rozpoczęto budowę przy ulicy Afgańskiej dwóch budynków mieszkalnych, a w nich - 153 mieszkania, 10 lokali użytkowych i 163 miejsca parkingowe w sąsiedztwie zabudowań. Zakończenie budowy nastąpiło w lipcu 2020 roku.) wybudowano budynki mieszkalne należą do TBS. Jednocześnie powstała nowa ulica - Cedrowa (kiedyś była to ścieżka pomiędzy ogródkami działkowymi) oraz skrzyżowanie nie posiadające nazwy. Uległy z tego powodu likwidacji istniejące od lat 20-tych ubiegłego wieku ogródki działkowe w rejonie ulic Mościckiego - Syjamskiej - Leonarda da Vinci - Pionierów - Warszawskiej a Brochów stracił dużą ilość terenów zielonych co jest przeciwnością koncepcji zaplanowanej dla Brockau w 1921 roku przez Ernsta Maya i Herberta Boehma (miasto ogrodów).

W 2010 roku rozpoczęto prace związane z wymianą części starych rur wodociągowych i kanalizacyjnych na terenie Brochowa, które zakończono w roku następnym. W trakcie tych prac odkryto kurhan o którym napisane jest na początku strony. Po zakończeniu prac jakość wody pitnej w Brochowie uległa poprawie.

W listopadzie 2012 roku zakończono remont budynku dworca pasażerskiego, wiaty peronowej oraz poczekalni na peronie pierwszym. Wykonano nową iluminację dworca, podjazd dla niepełnosprawnych oraz zamontowano nowy zegar na peronie i kamery. Nie wykonano natomiast remontu przejścia podziemnego i drugiej wiaty peronowej. Obecnie pomieszczenia dworca są dostępne dla podróżnych od 6.00 do 22.00, nie otwarto natomiast kasy biletowej. Nad porządkiem w pomieszczeniach dworca czuwa ochrona prywatnej firmy. W 2021 roku rozpoczęto remont peronu drugiego i przejścia podziemnego.

Budynek dworca wraz z dwoma wiatami peronowymi jest zabytkiem wpisanym 17 lutego 1984 roku do rejestru zabytków miasta Wrocławia pod poz. A/2633/430/Wm .

Od listopada 2013 roku do czerwca 2014 roku trwały prace remontowe związane z naprawą przyczółków starego mostu. Zdjęcia powyżej ukazują przeprowadzane prace.

W 2014 roku ruszyły prace związane z rozbudową szkoły podstawowej nr 80, które zakończyły w maju 2015 roku.

Od 1 czerwca do połowy lipca 2014 roku trwał remont oddziału ginekologiczno-położniczego szpitala im. Falkiewicza przy ulicy Warszawskiej. W trakcie remontu wykonano nowe instalacje elektryczne, wodno-kanalizacyjne i wentylację. Wymieniono stare kaloryfery i armaturę sanitarną. W trakcie prac wymieniono stolarkę okienną oraz przystąpiono do ocieplenia budynku od strony ulicy Biegłej. W dalszej części prac tworzony jest oddział geriatryczny oraz remontowana jest dawna część kościoła ewangelickiego, gdzie wcześniej mieściły się biura administracji i apteka..

Od wiosny 2014 roku rozpoczęto prace remontowe torów w obrębie stacji, które zakończyły we wrześniu. W toku prac obniżono tory w rejonie dworca pasażerskiego aby ułatwić wsiadanie pasażerom do pociągów między inymi po tych pracach będzie znacznie łatwiej wsiąść na stacji do pociągu osobom niepełnosprawnym. W okresie prac PKP uruchomiła komunikacje zastępczą.

Prace związane z wymianą torów w obrębie stacji i dworca wykonywała firma Dolkom Sp. z o.o. z Wrocławia, które związane były z uruchomieniem w grudniu 2014 roku pociągów Pendolino na trasie Wrocław - Warszawa przez Katowice, który pokonywał trasę w 3 godziny 40 minuty.

Pierwszy przejazd Pendolino z pasażerami przez Brochów miał miejsce 14 grudnia 2014 roku około godziny 6.22. Kolejny przejazd Pendolino w tym dniu w kierunku Warszawy miał miejsce o godz. 18.56. W między czasie były przejazdy z Warszawy do Wrocławia około godz.16.56, 19.56. Dopuszczalne odchylenie przyjazdu na stacje pośrednie i końcowe to 1 minuta. W dniach 6, 9 i 12 grudnia 2014 r. przez Brochów przejeżdżało Pendolino z kierunku Warszawy do Wrocławia w ramach jazd próbnych, których godziny przejazdu nie pokrywały się z planowanymi w rozkładzie jazdy.

14 grudnia 2014 roku okazało się, że z pięciu zakładanych składów Pendolino z Wrocławia do Warszawy będą tylko dwa i wyjazdy z Wrocławia odbywać się będą o godz. 6.17 i 18.49, z Warszawy również będą tylko dwa kursy (wyjazd 13.20 i 16.20 - po 3 godz. 36 minutach winny przejeżdżać przez Brochów). Składy Pendolino do Warszawy mają określenie Inter City Premium. Pendolino przyjeżdżające do Wrocławia przed godziną 20.00 w dniu następnym rozpoczyna trasę z Wrocławia o godz. 6.17. Rozkład jazdy i czas przejazdu wykazują, że Pendolino będzie jechał ze średnią prędkością 160 km/godz. a więc z taką samą prędkością jak w 1936 roku Latający Ślązak osiągał między Frankfurtem a Żaganiem. Jak zatem widać po ponad 70 latach zbliżyliśmy się z prędkością przejazdu dzięki PKP do kolei niemieckich. Obłożenie pierwszego składu Pendolino z godz. 6.17 z Wrocławia w kierunku Warszawy wynosiło około 50 %. Od początku 2015 roku obłożenie poszczególnych kursów Pendolino są na poziomie 30% i chyba się nie zmienia chociaż PKP likwiduje kursy aby jedynym połączeniem na trasie było Pendolino.

Od 15 lutego 2015 roku o godz. 11.23 przez Brochów przejeżdża kolejny skład Pendolino do Warszawy jako EIC Słowacki.

Na początku grudnia 2014 r. na terenie stacji rozrządowej powstał jeden z wyższych obiektów na terenie Brochowa - postawiony został maszt telefonii komórkowej - na wysokości ulicy Pionierów.

Na terenie stacji rozrządowej 2 marca 2015 roku około godz.15.00 doszło najprawdopodobniej do podpalenia trawy a ogień przeniósł się na stare podkłady kolejowe, które składowano po wymianie torów podczas ich modernizacji w roku ubiegłym. Pożar gaszono ponad 4 godziny.

W godzinach wieczorowych 19 lipca 2015 roku nad Brochowem przeszła nawałnica powodując straty głównie w drzewostanie osiedla.

Na przełomie lipca i sierpnia 2015 roku Poczta Polska usunęła z ulicy Mościckiego skrzynkę pocztową czyli zlikwidowano połowę skrzynek pocztowych na Brochowie, gdyż ostatnia jest przy budynku poczty. W okresie międzywojennym w Brockau było ponad 10 skrzynek pocztowych.

9 lipca 2015 roku na terenie stacji rozrządowej na Brochowie przebywał najszybszy sprawny parowóz DR 18201. W 1972 r. parowóz DR 18 201 pojechał z prędkością 182,4 km/godzinę. Był w tym czasie pod parą i należał do prywatnej firmy Dampf-Plus, która organizowała pociągi okolicznościowe między innymi do Wrocławia, gdzie był również w 2011 i 2013 roku.

W lipcu 2016 roku rozpoczęto przy ulicy Mościckiego (między ulicami Semaforowa - Syjamska) prace związane z budową budynków mieszkalnych z podziemnymi garażami przez spółkę Dach-Bud. W pierwszej kolejności wycięto brzydkie topole (posadzone były w 1974 roku). W trakcie prac ziemnych można zobaczyć było fundamenty nieistniejących budynków dawnej Breslauerstrasse w Brockau.

Firma Sanbet Development ze Ślęzy gm. Kobierzyce nabyła działkę budowlaną przy ulicy Tatarskiej 9 i przedstawiła wizualizacje planowanej zabudowy o nazwie - Rezydencja Tatarska. Zbudowane zostały 4 dwupiętrowe budynki.

We wrześniu 2016 roku przy ulicy Birmańskiej rozpoczęto rozbiórkę kiosków handlowych, w miejscu tym jako pierwszy w latach 60-tych ubiegłego wieku kiosk posiadał Kołos. Wybudowane zostały w 2020 roku budynki mieszkalne w tym miejscu przez dewelopera. Dokonano również remontu budynku w którym mieścił się zakład szewski (obecnie to wózkownia) a przy zbiegu z ulicą Mościckiego - powstaje galeria handlowa - prace budowlane rozpoczęły się w lutym 2021 roku.

W grudniu 2016 roku rozpoczęła się nowa inwestycja mieszkaniowa na Brochowie. Artha Dom zbudowała osiedle „Przyjazny Park” u zbiegu ul. Boiskowej i Alei Róż na którym powstały 63 mieszkania. Inwestycja zakończona w grudniu 2017 roku.

Miasto Wrocław we wrześniu 2016 r. sprzedało deweloperom również tereny za ulicą Woskową i Boiskową (Bieńkowice), gdzie ma być niska zabudowa wielorodzinna. Inwestycje realizować mają między innymi Artha Dom oraz i2 Development.

W październiku 2016 roku działkę pod pawilon handlowy nabyła sieć handlowa Lidl - działka jest między ulicami Buforową a Konduktorską, otwarcie sklepu nastąpiło w 2020 roku.

W 2019 roku rozpoczęto budowę kliku 2 piętrowych budynków przy ulicy Kazachstańskiej, ciekawostką jest to, że w budynkach tych są windy. Oddano do użytkowania budynki wiosną 2021. Podczas budowy została wyburzona dawna szkoła katolicka przy ulicy Centralnej 30.

Budowę basenu na Brochowie rozpoczęto 25 sierpnia 2020 r. Inwestycja miała być zakończona w maju 2022 roku, otwarcie ostatecznie nastąpiło 5 lipca 2022 roku.

Od sierpnia 2023 roku PD 13 Spółka Akcyjna z Wrocławia rozpoczęła budowę 6 bloków mieszkalnych przy ulicy Wiaduktowej - planowany termin zakończenia 31 grudnia 2024 rok.

W latach 2025 - 2030 Wrocławskie Mieszkania dokonają rewitalizacji budynków przy 3 Maja 1b, 2a, 2b, 4a, 4b, 5a, 5b, 6a, 6b,11,13d, Chińskiej 2b, 2c, 3a, 14a, 14b, Koreańskiej 1 i Polnej 5. Przewidywany koszt 50 mln zł. Do 2027 roku miasto ma opracować dokumentację projektową, a w latach 2028-29 zamierza przeprowadzić remonty, obejmujące termomodernizację i remonty 18 kamienic ( dachów, elewacji, piwnic, stolarki okiennej i drzwiowej oraz klatek schodowych). Wszystkie wymienione budynki w całości stanowią własność gminy.

Brochów po przyłączeniu do Wrocławia w 1951 roku stał się częścią Obwodu III, którego siedziba znajdowała się przy ulicy Kościuszki 31 (Wrocław w 1945 roku został podzielony na Obwody, które obowiązywały do 1952 roku, ponowny podział Wrocławia nastąpił w 1952 roku - wprowadzono 5 dzielnic - Brochów znalazł się na Krzykach, podział ten obowiązywał do 1990 roku. Wprowadzone w 1991 roku zostały w podziale administracyjnym miasta osiedla).

Mapa osiedla Brochów. Powierzchnia osiedla wynosi 3 735 165,75 metrów kwadratowych stan na 2024 rok.

Zabytki:

park i ogród przy dawnym pałacu - obecnie Park Brochowski (1729),
budynek dworca kolejowego wraz z dwoma wiatami peronowymi (1896), w listopadzie 2012 roku ukończono rewitalizację budynku stacji oraz jednego peronu, obecnie trwa przebudowa peronu 2 oraz przejścia podziemnego,
willa z garażem i ogrodem przy ulicy Warszawskiej 1 (ok. 1907) obecnie przewidziana do sprzedaży przez UM Wrocław,
kościół parafialny pod wezwaniem Świętego Jerzego i Podwyższenia Krzyża Świętego (1911) - kościół, dom kościelnego, brama - łącznik,

Pomnik przyrody:

dąb w podwórku przy ulicy Centralnej 26 mający w obwodzie ponad 380 cm, od 30 grudnia 2009 r. jest wpisany na listę pomników przyrody,
lipy w Parku Brochowskim w pobliżu fontanny oraz w alei głównej, w 2005 r. w parku wichura powaliła najokazalszą lipę,
sosna w parku przy ulicy Centralnej / Węgierskiej, najprawdopodobniej ktoś sam oznakował przedmiotowe drzewo jako pomnik przyrody,

Budynki i budowle:

wodociągowa wieża ciśnień z 1903 roku,
budynek poczty z 1900 roku,
zabudowania folwarku brochowskiego (spichlerz i tzw. „ekonomówka” z końca 1865 r.) przy ulicy Centralnej 32, w ramach rewitalizacji powstał tam hotel i restauracja,
dawna szkoła katolicka (ok. 1865) przy Centralnej 30, wyburzona w 2020 roku podczas budowy budynków przy ulicy Kazachstańskiej,
dawna szkoła ewangelicka przy Centralnej 27,
szpital im. Falkiewicza przy ul. Biegłej i Warszawskiej (budynek dawnej szkoły ludowej z 1901 roku oraz dawnej plebanii kościoła ewangelickiego z 1911 roku),
budynki ogrodnictwa Behnscha przy Centralnej 26 a-c,
kolejowe „czerwone” przy ulicy Mościckiego (1895 -1897),
dawny Ratusz (1908, 1939 i 1946 rok) przy ulicy Semaforowej 5, poddany rewitalizacji w latach 2019-2020,
zabudowania stacji rozrządowej od 1891,
wieża ciśnień na stacji rozrządowej przy ulicy Mościckiego (były dwie, jedną wyburzono na początku lat 80-tych ubiegłego wieku),
willa przy placu Indyjskim 4, w której zamieszkiwał poeta Paul Keller,
zabudowa Dużej i Małej Kolonii budowane na zlecenie Brochowskiego Towarzystwa Mieszkaniowego przy ulicach Chińskiej, 3 Maja i Krótkiej (1896 -1905),
osiedle willowe przy ulicy Koreańskiej (początki zabudowy 1908 rok),
willa przy obecnej Semaforowej 9 z 1906 roku,
energetyczny słup kratownicowy przy ulicy Koreańskiej róg Woskowej, pozostałe przy ulicy Mościckiego, Chińskiej, Koreańskiej zostały w latach 2017-2020 zlikwidowane lub wymienione na betonowe,
schrony przeciwlotnicze na Mościckiego przy torach oraz w piwnicach budynków nr 7-10, 20-21, 23-27, plac Mongolski - piwnice z lat 1937-1938, Japońskiej (na terenie szpitala), w dawnej szkole ludowej, w Ratuszu, oraz terenach stacji z lat 1942-44,
plac przed kościołem, odnowiony dwuramienny semafor kształtowy, pochodzący z 1927 roku,
kamień graniczny z 1928 roku określający granice Wrocławia i wrocławskiego powiatu ziemskiego, przy wodociągowej wieży ciśnień

Miejsca pamięci:

pomnik poległych kolejarzy węzła PKP Wrocław-Brochów skwer przy ulicy Pakistańskiej i Afgańskiej (dawny pomnik poświęcony zwycięstwom Prus w wojnach z 1864, 1866 i 1870-1871),
głaz narzutowy Friesena z 1929 roku (boisko przy ulicy Wiaduktowej) dla - Friedricha Ludwiga Jahn`a – zwanego ojcem gimnastyki, który był inicjatorem niemieckiego ruchu gimnastycznego,
głaz narzutowy na cmentarzu parafialnym przy ulicy Brochowskiej poświęcony bohaterom I Wojny Światowej, który początkowo znajdował się na placu przed kościołem katolickim.